રેર અર્થના ઉત્પાદનમાં ભારતની સફર કેટલે પહોંચી?

• Rare Earth Magnetsનો ઉપયોગ એઆઈ ઉપરાંત ડેટા સેન્ટરના હાઈ-એફિશિયન્સી મોટર્સમાં, રોબોટિક્સ અને ઓટોમેશનમાં, EV મોટર્સ, પવન ટર્બાઇન, ઔદ્યોગિક રોબોટ્સ (ABB, KUKA)માં અને રક્ષા સિસ્ટમ, રડાર અને માર્ગદર્શન સાધનોમાં થાય છે.

AI ક્ષેત્રમાં ભારતની આગળ વધતી ભૂમિકા હવે માત્ર સોફ્ટવેર, ચિપ્સ અને ડેટા સેન્ટર સુધી સીમિત નથી. આ સ્પર્ધા ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અને તેમાંય ખાસ કરીને Rare Earth Elements (REEs) અને મેગ્નેટ્સ પર આધારિત બની રહી છે. તાજેતરમાં નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી India AI Impact Summit દરમિયાન Sam Altman, Sundar Pichai, Demis Hassabis અને Dario Amodei મુખ્ય મંચ પર હતા. ચર્ચાનો કેન્દ્રબિંદુ AI મોડેલ્સ, ચિપ્સ અને ડેટા સેન્ટર્સ હતું. સામાન્ય રીતે Nvidia ના GPU દ્વારા તેનું સંચાલન કરવામાં આવે છે.  પરંતુ AI માટે ફક્ત ડિજિટલ સિસ્ટમ જ પૂરતી નથી. તેને માટે ભૌતિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ જરૂરી છે. તેના ભૌતિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે Rare Earth Magnets મહત્વપૂર્ણ બને છે.

Rare Earth Magnetsનું મહત્વ

Rare Earth Magnets નો ઉપયોગ એઆઈમાં વધુ થતો હોવાથી તેનું મહત્વ છે. રેર અર્થનો ઉપયોગ નીચેના હેતુઓને પાર પાડવા માટે કરવામાં આવે છે.

• ડેટા સેન્ટરના હાઈ-એફિશિયન્સી મોટર્સમાં રેર અર્થ વપરાય છે.
• રોબોટિક્સ અને ઓટોમેશનમાં રેર અર્થ વપરાય છે.
• EV મોટર્સ (Tesla, BYD) રેર અર્થ વપરાય છે.
• પવન ટર્બાઇન (Vestas, Siemens Gamesa)માં પણ રેર અર્થ વપરાય છે.
• ઔદ્યોગિક રોબોટ્સ (ABB, KUKA)માં રેર અર્થ વપરાય છે.
• રક્ષા સિસ્ટમ, રડાર અને માર્ગદર્શન સાધનોમાં પણ રેર અર્થ વપરાય છે.

આમ AIનો વ્યાપ જેટલો વધશે, મેગ્નેટ્સ પરની નિર્ભરતા તેટલી જ વધશે.

વૈશ્વિક Rare Earth સપ્લાય ચેઇન

રેર અર્થનું ઉત્પાદન ઉત્ખનનથી થાય છે. વર્તમાન સમયમાં વિશ્વમાં Rare Earthનું કુલ ઉત્પાદન લગભગ 3,90,000 ટનની આસપાસ છે. તેમાંથી ચીનમાં 2,70,000 ટન, અમેરિકામાં 51,000 ટન, ઓસ્ટ્રેલિયામાં 29,000 ટન, ભારતમાં 2,900 ટન રેર અર્થનું ઉત્પાદન થાય છે. ચીન માત્ર ખનનમાં નહીં, પણ પ્રોસેસિંગમાં પણ આગ

પ્રોસેસિંગમાં ચીન મોખરે

ચીન વિશ્વની લગભગ રેર અર્થને અલગ કરીને તેને રિફાઈન કરવાની 90 ટકા ક્ષમતા ચીન પાસે છે. આ જ કારણસર, અન્ય દેશોમાં ખનન થયેલું Ore પણ ઘણી વખત ચીનમાં જ પ્રોસેસ થાય છે. આ અવરોધને કારણે સપ્લાય જોખમ વધે છે.

Rare Earth શું છે?

REEs 17 રસાયણિક તત્વોનો સમૂહ છે, તેમાં Neodymium-નિયોડામમિયમ, Dysprosium-ડાયસ્પ્રોસિયમ, Praseodymium–પ્રાસિસોયડાયમિયમ, Lanthanides-લેનથાનાઈડ્સ, Scandium-સ્કેન્ડિયમ, Yttrium-યટ્ટીરિયમ, નામના જવલ્લે જ જોવા મળતા માટીના ઘટકો -Rare ઘટકો હોવા છતાં તે  પૃથ્વીના પાટાળમાં સામાન્ય પ્રમાણમાં મળે છે. આ ઘટકો ઓછા પ્રમાણમાં મળે છે અને રસાયણિક રીતે અલગ પાડવા મુશ્કેલ છે.

રેર અર્થની Value Chain

Rare Earth value chain ચાર તબક્કામાં વહેંચાયેલી છે. એક, ઉત્ખનન-Mining, બે, Processing & Separation-પ્રોસેસિંગ અને સેપરેશન, ત્રણ ધાતુ અને લોહધાતુનું ઉત્પાદન Metal/Alloy Production અને ચુંબકનું મેન્યુફેક્ચરિગ-Magnet Manufacturing કરવામાં આવે છે. જોકે એક ટન Ore ની કિંમત ઓછી હોય છે, પણ Neodymium Oxide તેની કરતા હજારો ગણું મૂલ્ય ધરાવે છે. Magnet ઉત્પાદન સૌથી વધુ મૂલ્ય ઉમેરે છે.

અમેરિકાઃ MP Materials માં રોકાણ કરી રહ્યું છે. Mountain Pass ખાતે ઉત્પાદન વધારો કરવામાં આવે છે. ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

જાપાનઃ JOGMEC દ્વારા Lynas Rare Earths ને સહાય આપવામાં આવી રહ્યું છે.

ઓસ્ટ્રેલિયાઃ Lynas- ચીન બહારનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે.

યુરોપઃ Critical Raw Materials Act હેઠળ 47 Strategic Projects છે.

બ્રાઝિલઃ Serra Verde પ્રોજેક્ટ ધરાવે છે. અમેરિકા મારફતે નાણાકીય સહાય મેળવી રહ્યો છે.

ભારતઃ ભારત પાસે લગભગ વૈશ્વિક Rare Earth ભંડારના છ ટકા જેટલો ભંડાર મોજુદ છે. , ભારતમાં કેરળ, તમિલનાડુ, ઓડિશા, આંધ્ર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, રાજસ્થાનમાં રેર અર્થ મોજૂદ છે. પરંતુ ઉત્પાદન 1 ટકાથી પણ ઓછું છે. ભારત 80-90 ટકા મેગ્નેટ્સ ચીનથી આયાત કરે છે. 2030 સુધી માંગ બમણી થવાની શક્યતા છે.

ભારત સરકારની પહેલ

ભારત સરકારે 2025માં રેર અર્થ માટે રૂ.7,300 કરોડ REPM યોજના ચાલુ કરી છે. તેની મદદથી દર વરસે 6,000 ટન મેગ્નેટ ઉત્પાદન કરવાનું લક્ષ્ય છે. સાત વર્ષમાં ક્ષમતા વિકસાવવાનું ટાર્ગેટ નક્કી કરવામાં આવેલું છે. ભારત સરકારે National Critical Mineral Mission (NCMM) ચાલુ કર્યું છે. આ મિશનમાં ખનનથી મેગ્નેટ સુધી સંપૂર્ણ ચેઇન વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું છે. તેની સાથે જ રેર અર્થના મોટો જથ્થો એકત્રિત કરવાનું -સ્ટોકપાઇલિંગ પ્લાનિંગ કરવામાં આવેલું છે. તેમ જ રેર અર્થના રિસાયક્લિંગનું પણ આયજન કરવામાં આવ્યું છે. ભારતમાં Rare Earth Corridors ઓડિશા, કેરળ, આંધ્ર પ્રદેશ, તમિલનાડુમાં છે.

ભારત–બ્રાઝિલ કરાર થયેલા છે. ક્રિટિકલ મિનરલ સહયોગ માટેના કરાર થયેલા છે. તેની સાથે જ રેર અર્થ માટે ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનું પણ આયોજન કરવામાં આવેલું છે. Rare Earth રોકાણ ફક્ત ખનનમાં કરવામાં આવ્યું નથી. સંપૂર્ણ સપ્લાય ચેઇન વિકસાવવા પર  ફોકસ કરવામાં આવી રહ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે વાત કરીએ તો નિયો પરફોર્મન્સ મટિરિયલ્સ અને Neo Performance Materials મેળવવા માટે રોકાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ રોકાણ કરતાં પહેલા રોકાણ કરતા પહેલા ધ્યાનમાં રાખવાના મુદ્દાની વાત કરવામાં આવે તો પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં એટલે કે Commissioning progress સારો છે. તેમાંથી રેર અર્થની રિકવરીનો Recovery rate ઘણો જ સારો રહેવો જોઈએ. રેર અર્થની ઉત્પાદન કિંમત-Unit cost નીચે રહેવી જોઈએ. તેમ જ તેના ઉપાડ માટેના-Offtake agreement કરવા જરૂરી છે. આ તમામને અંતે સરવૈયાની મજબૂતી-Balance sheet strength જળવાઈ રહે તે જરૂરી છે.

Rare Earth બજાર કદમાં નાનું (~$7 બિલિયનનું છે. પરંતુ વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. AI, EV, રોબોટિક્સ અને ડિફેન્સ ઉદ્યોગનું ભવિષ્ય Rare Earth Magnets પર આધારિત છે. ભારત માટે, AI ને વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વનું સ્થાન અપાવવું હોય તો ખનિજ સુરક્ષા અનિવાર્ય છે.