પ્રધાનમંત્રી કિસાન યોજનામાં ખાતર સબસિડીનો સમાવેશ કરવો જોઈએ
પ્રધાનમંત્રી કિસાન યોજનામાં ખાતર સબસિડીનો સમાવેશ કરવો જોઈએ
૨૦૧૯ પછી કૃષિ-ઈનપુટ (ખાતર, બિયારણ વગેરે) ના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હોવાથી, ફુગાવા સાથે ન જોડાયેલી આવક-સહાય યોજનાની અસરકારકતા એક ખુલ્લો પ્રશ્ન બની રહે છે
પ્રધાનમંત્રી કિસાન યોજનાના વિસ્તરણથી ગણોતિયા (ભાડૂતી) ખેડૂતો સુધી ટેકો વિસ્તારવાની અને ખાતર સબસિડીને વધુ લક્ષિત, પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે તેના ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફરના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરવાની તક મળે છે. જમીનની માલિકીના રેકોર્ડ અને પ્રધાનમંત્રી-કિસાન ડિલિવરી વચ્ચેની લિંક સતત વધતી જતી ખાતર સબસિડીને સુવ્યવસ્થિત કરવાની તક પણ પૂરી પાડે છે.
કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧ સુધીના પાંચ વર્ષ માટે પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિ યોજનાને લંબાવવાનો તાજેતરનો નિર્ણય એ ખેડૂતોને વાર્ષિક આવક સહાય પૂરી પાડવા માટે રચાયેલા કાર્યક્રમનો એક અપેક્ષિત વિસ્તાર ગણી શકાય તેમ છે. આ યોજના હેઠળ ખેડૂતોને ત્રણ હપ્તામાં વાર્ષિક રૂ. ૬,૦૦૦ ચૂકવવામાં આવે છે. ડિજિટલ વેરિફિકેશનનો ઉપયોગ કરીને, આ યોજનાએ ૯.૫ કરોડ (૯૫ મિલિયન) ખેડૂતોને લાભ પહોંચાડ્યો છે અને નાણાકીય સમાવેશન તેમજ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર પદ્ધતિની પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતાના એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ તરીકે ઉભરી આવી છે. ખેડૂતોના બેંક ખાતામાં સીધા જ ફંડનું સીમલેસ ટ્રાન્સફર — ૨૩ હપ્તામાં રૂ. ૪.૪૭ ટ્રિલિયનથી વધુ રકમ ચોક્કસપણે ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફરની પદ્ધતિના સકારાત્મક પાસાને રેખાંકિત કરે છે, જેને સરકાર અન્ય ક્ષેત્રો જેમ કે સરકારી શિષ્યવૃત્તિ વગેરેમાં પણ લાગુ કરી રહી છે. પ્રધાનમંત્રી કિસાન યોજનાનો આ વિસ્તાર થયો હોવા છતાં તેની અસરકારકતા, વ્યાપ અને અન્ય કૃષિ-સબસિડીની ડિલિવરી અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
ખેડૂત લોબીઓની શક્તિ અને એકવાર દાખલ થયા પછી સબસિડીની કાયમી સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર આ યોજનાનો ઉપયોગી પુનઃસંચાલન કરવા માટે આ તકનો ઉપયોગ કરી શકે છે. પાંચ વર્ષની મુદત માટે આ યોજના માટેનો નાણાકીય ખર્ચ રૂ. ૩.૧૫ લાખ કરોડ મંજૂર કરવામાં આવ્યો છે. આ ખર્ચ વાર્ષિક આશરે રૂ. ૬3,૦૦૦ કરોડના આઉટલે-ખર્ચમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ દર્શાવે છે કે યોજના શરૂ થઈ ત્યારથી ખેડૂત દીઠ મળતો લાભ રૂ. ૬,૦૦૦ પર અપરિવર્તિત રહ્યો છે. ૨૦૧૯ પછી કૃષિ-ઈનપુટ (ખાતર, બિયારણ વગેરે) ના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હોવાથી, ફુગાવા સાથે ન જોડાયેલી આવક-સહાય યોજનાની અસરકારકતા એક ખુલ્લો પ્રશ્ન બની રહે છે. જોકે, એકંદર નાણાકીય મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં લેતાં આ સહાય વધારવાનો અવકાશ મર્યાદિત છે. પરંતુ નાના અને સીમાંત ખેડૂતો, જેઓ ભારતના ગ્રામીણ પરિવારોનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, તેઓ મુખ્ય ક્ષેત્રના લાભાર્થીઓ રહ્યા હોવાથી, આ યોજના કૃષિ-વિશ્વમાં વિસ્તરણ માટે સંપૂર્ણ હકદાર છે.
હાલમાં, પ્રધાનમંત્રી કિસાન યોજનાની સબસિડી માત્ર જમીનની માલિકી ધરાવતા ખેડૂતોને જ ચૂકવવામાં આવે છે, ગણોતિયા (ભાડૂતી) ખેડૂતોને નહીં. આ યોજના માટે ખેડૂતોના નામે જમીન હોવી જરૂરી છે અને રાજ્યો અરજદારના નામ સામે સ્થાનિક જમીન-મહેસૂલ રેકોર્ડની ચકાસણી કરે છે. જમીનની માલિકીના કદને ધ્યાનમાં લીધા વિના સબસિડી ચૂકવવામાં આવે છે. જોકે, ભારતમાં જમીનવિહોણા અને ગણોતિયા ખેડૂત પરિવારો પણ મોટી સંખ્યામાં છે, જેઓ ઈનપુટના વધતા ભાવ, દુષ્કાળ કે પૂર સામે અત્યંત સંવેદનશીલ છે, અને બજારો સુધીની મર્યાદિત પહોંચ ગણોતિયા હકોની સતત અનિશ્ચિતતાને વધારે છે. આ ખેડૂતોની વિશેષ સંવેદનશીલતાને ધ્યાનમાં રાખીને, પ્રધાનમંત્રી-કિસાન યોજનાની આ કેટેગરીમાં વિસ્તાર ખેડૂતોના આજીવિકાના રક્ષણ માટેના સરકારના નિર્ધારિત ઉદ્દેશ્યની વધુ ઊંડી પરિપૂર્તિ કરશે. અલબત્ત, ગૂંચવણ એ જમીનમાલિકો અને વાસ્તવિક ખેતી કરતા ગણોતિયાઓ વચ્ચેનો વ્યાપ છે, જે પરિસ્થિતિ રાજ્ય સ્તરની ચકાસણી દ્વારા ઉકેલી શકાય છે.
જમીનની માલિકીના રેકોર્ડ અને પ્રધાન મંત્રી કિસાન ડિલિવરી વચ્ચેની લિંક પણ સતત વધતી જતી ખાતર સબસિડીને સુવ્યવસ્થિત કરવાની તક પૂરી પાડે છે. જન ધન, બાયોમેટ્રિક્સ અને મોબાઈલ (JAM) ત્રિપુટીની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવાની તેની ક્ષમતા સાબિત થઈ હોવાથી, જમીનની માલિકીના કદના આધારે ખેડૂતોની ખાતરની જરૂરિયાતની ગણતરી કરવાનું અને તે મુજબ સબસિડી ચૂકવવાનું શક્ય બનવું જોઈએ. આમ કરવાથી માત્ર ભાવ સબસિડી શાસન અને ખાતર ઉત્પાદકો દ્વારા સબસિડી રૂટ કરવાની વર્તમાન સિસ્ટમ કરતાં વધુ પારદર્શક વ્યવસ્થા જ નહીં મળે, પરંતુ તે લીકેજને પણ અટકાવશે, ખાસ કરીને યુરિયા (સૌથી વધુ વપરાતું અને સબસીડીવાળું ખાતર) નું કાળાબજારી અટકાવશે જે ભારે સબસિડી નુકસાનનું કારણ બને છે. પ્રધાનમંત્રી કિસાન યોજનાનું આ માળખું સરકારના નાણાકીય વ્યવસ્થાપન પર ભારે બોજ બનતા પુનરાવર્તિત ખર્ચને અસરકારક રીતે સંબોધિત કરી શકે છે.
PM-કિસાન અંગેની તાજેતરની જાહેરાતો અને ગુજરાત તથા ભારતના ખેડૂતો માટે તેના ફાયદા
૫ વર્ષ માટે યોજનાનો વિસ્તાર: કેન્દ્રીય કેબિનેટે પ્રધાનમંત્રી કિસાન યોજનાને આગામી ૫ વર્ષ (૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧) માટે રૂ. ૩.૧૫ લાખ કરોડના નાણાકીય આઉટલે સાથે મંજૂરી આપી છે, જેથી દેશના ૯.૫ કરોડથી વધુ ખેડૂતોને વાર્ષિક રૂ. ૬,૦૦૦ ની નાણાકીય સુરક્ષા ચાલુ રહેશે.
ડિજિટલ એગ્રી મિશન અને ભૂ-આલેખન (E-KYC/Land Seeding): કેન્દ્ર સરકારે તમામ લાભાર્થી ખેડૂતોના જમીન રેકોર્ડ્સને ‘એગ્રીસ્ટેક’ અને ડિજિટલ ભૂમી રેકોર્ડ્સ સાથે ૧૦૦ ટકા લિંક કરવાનો નિર્ણય લીધો છે જેથી બોગસ ખાતાઓ દૂર થાય અને માત્ર અસલી ખેડૂતોને જ લાભ મળે.
ગુજરાત અને ભારતના ખેડૂતો માટે યોજનાના ફાયદા
-
ગુજરાતના સીમાંત અને સૂકા ભેજવાળા વિસ્તારો માટે વરદાન: ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર, ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છ જેવા વિસ્તારોમાં જ્યાં વારંવાર અનિયમિત વરસાદ કે સૂકા પટ્ટાનો સામનો કરવો પડે છે, ત્યાં બિયારણ, ખાતર અને પેસ્ટીસાઈડ્સ ખરીદવા માટે વાવણીની સિઝન (ખરીફ અને રવી) પહેલાં મળતો રૂ. ૨,૦૦૦ નો હપ્તો નાના ખેડૂતોને શાહૂકારો પાસે ઊંચા વ્યાજે લોન લેવામાંથી બચાવે છે.
-
ખાતર સબસિડીના નાણાને સીધા ટ્રાન્સફર ની ક્ષમતા: જો કેન્દ્ર સરકાર PM-કિસાનના માળખા હેઠળ ખાતર સબસિડીને પણ DBT મોડ પર લાવે છે, તો ગુજરાતના રાસાયણિક અને યુરિયા ખાતરની કૃત્રિમ અછત તથા ઔદ્યોગિક દુરુપયોગ પર રોક લાગશે. ખેડૂતોને સીધા તેમના ખાતામાં સબસિડી મળવાથી તેઓ જૈવિક કે જરૂરિયાત મુજબના જ ખાતર ખરીદવા પ્રેરાશે.
-
ડિજિટલ ક્રેડિટ અને સરળ કૃષિ લોન: પ્રધાનમંત્રી કિસાન યોજનાના ડેટાબેઝ સેચ્યુરેશનને કારણે ગુજરાતના ૬૦ લાખથી વધુ લાભાર્થી ખેડૂતો માટે કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ મેળવવું અને રાજ્ય સરકારની ‘ઝીરો ટકા વ્યાજની પાક ધિરાણ યોજના’ નો લાભ લેવો અત્યંત સરળ બની ગયો છે.
