મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સમાં  તમારો ક્લેઈમ રહી તો નથી ગયો, તપાસી લો, હજીય ક્લેઈમ કરી શકાશે

તમને શંકા હોય કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં કરવામાં આવેલા તમારા કે તમારા વડીલોના રોકાણના નાણાં ક્લેઈમ કરવાના રહી ગયા છે તો તમે ક્લેઈમ કરી જ શકો છો. તેને માટે રોકાણકારો એમએફ સેન્ટ્રલ વેબસાઇટની મુલાકાત લઈ શકે છે અને મિત્રા (MITRA)નો વિકલ્પ પસંદ કરી શકે છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રોકાણકારોમાં જાગૃતિ વધી રહી છે, પરંતુ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓ પાસે પડેલા વણદાવો કરાયેલા નાણાંમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. જોકે, વધારાની ગતિ અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં લગભગ અડધી થઈ ગઈ છે.

સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા- સેબીના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ હેઠળ ક્લેઈમ ન કરવામાં આવેલા નાણાંનું પ્રમાણે FY26 માં 10 ટકા વધીને રૂ. 3,811 કરોડ થયા છે. રોકાણકારોએ ગભરાવાની જરૂર નથી. કેટલાક પગલાં અનુસરીને સત્તાવાર પ્લેટફોર્મ દ્વારા નાણાં શોધી શકાય છે અને તેનો દાવો કરી શકાય છે. અહેવાલ દર્શાવે છે કે 31 માર્ચ, 2025 અને 31 માર્ચ, 2026 વચ્ચે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ હેઠળ વણદાવો કરાયેલા નાણાં 10.4 ટકા વધીને રૂ. 3,811 કરોડ થયા છે. એક વર્ષ અગાઉ આ રકમ ₹3,452 કરોડ હતી. આનંદ રાઠી વેલ્થના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર મનીષ શ્રીવાસ્તવ કહે છે કે આ વધારો મુખ્યત્વે અનક્લેઈમ્ડ ડિવિડંડની રકમને કારણે થયો છે. અગાઉના વર્ષ કરતાં 15.7 ટકા વધીને રૂ. 2,689 કરોડ પર પહોંચી છે. વણદાવો કરાયેલી રિડેમ્પશન રકમ રૂ. 1,122 કરોડ રહી હતી, જે ગયા વર્ષથી સાધારણ ઘટાડો દર્શાવે છે. FY24 માં, રોકાણકારોના ₹2,862 કરોડ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓ પાસે ક્લેઈમ ન કરાયેલા પડ્યા હતા. FY24 અને FY25 વચ્ચે ક્લેઈમ ન કરાયેલા મ્યુચ્યુઅલ ફંડની અસ્કયામતો લગભગ 21 ટકા વધીને રૂ. 3,452 કરોડ થઈ ગઈ હતી. FY25 અને FY26 વચ્ચે, વધારાનો દર ઘટીને લગભગ 10 ટકા થઈ ગયો હતો. તેનો અર્થ એ થયો કે ક્લેઈમ ન કરાયેલા નાણાંનું કદ હજુ પણ વધી રહ્યું છે,

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સમાં દાવો ન કરાયેલી રકમ ફક્ત રોકાણકારની બેદરકારીને કારણે જ થતી નથી. ટેકનિકલ અને પ્રક્રિયાગત મુદ્દાઓ પણ આ સમસ્યામાં ફાળો આપે છે, જૂના રેકોર્ડ્સ અને જૂની રોકાણકારની વિગતો આ સમસ્યાને વધુ ખરાબ કરી શકે છે. BPN ફિનકેપના ડિરેક્ટર એ.કે. નિગમે જણાવ્યું હતું કે દાવો ન કરાયેલી રકમ સામાન્ય રીતે ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે એસેટ મેનેજમેન્ટ કંપની દ્વારા ચુકવવાપાત્ર નાણાં, જેમ કે રિડેમ્પશનની રકમ અથવા ઇનકમ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કમ કેપિટલ વિથડ્રોઅલ રોકાણકારના બેંક ખાતા સુધી પહોંચતી નથી અથવા કેશ થયા વિના પડી રહે છે. શ્રીવાસ્તવે જણાવ્યું હતું કે સામાન્ય કારણ એ છે કે રોકાણકારો તેમનો મોબાઈલ નંબર, ઈમેલ એડ્રેસ કે બેંક એકાઉન્ટ બદલે છે પરંતુ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપની અથવા રજિસ્ટ્રાર અને ટ્રાન્સફર એજન્ટ પાસે નવી વિગતો અપડેટ કરતા નથી. પરિણામે, ચુકવણી નિષ્ફળ જાય છે અને રકમ વણદાવો કરાયેલી રહે છે.

જૂના ફોલિયો, ભૌતિક-સ્વરૂપના રોકાણો અને એવા કિસ્સાઓ કે જ્યાં રોકાણકાર નોમિનીની નોંધણી કર્યા વિના મૃત્યુ પામ્યા હોય તે પણ આ સમસ્યામાં ઉમેરો કરી શકે છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ફોલિયોની સંખ્યા 27.86 કરોડને વટાવી ગઈ છે. જૂના અથવા નિષ્ક્રિય રેકોર્ડ્સનો નાનો હિસ્સો પણ મોટો વણદાવો કરાયેલો આંકડો બનાવી શકે છે. નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે દાવો ન કરાયેલા નાણાં ₹3,452 કરોડથી વધીને ₹3,811 કરોડ થવાના કેટલાક કારણો છે તેને માટે ઓપરેશનલ મુદ્દાઓ તેમજ રોકાણકાર-સંબંધિત પરિબળો જવાબદાર છે. ઘણા રોકાણકારો તેમનું બેંક એકાઉન્ટ, સરનામું અથવા મોબાઈલ નંબર બદલે છે પરંતુ એસેટ મેનેજમેન્ટ કંપની અથવા એજન્ટ પાસે આ વિગતો અપડેટ કરતા નથી. આવા કિસ્સાઓમાં, રિડેમ્પશનની રકમ અથવા ચેક યોગ્ય ખાતા સુધી પહોંચી શકતા નથી અથવા કેશ થયા વિના પડી રહે છે.

ડિવિડન્ડ અથવા રિડેમ્પશન માટે ઇશ્યૂ કરવામાં આવેલા ફિઝિકલ ચેક અથવા ડિમાન્ડ ડ્રાફ્ટ પણ જો સમયસર જમા ન કરવામાં આવે તો એક્સપાયર થઈ શકે છે. ત્યારબાદ નાણાં વણદાવો કરાયેલા પૂલમાં ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે. અપૂર્ણ અથવા જૂની નો યોર કસ્ટમર (KYC) વિગતો પણ ફંડ હાઉસોને બેંક ખાતામાં સીધી ચુકવણી કરતા અટકાવી શકે છે. જો રોકાણકારનું પરમેનન્ટ એકાઉન્ટ નંબર અથવા ઓળખના દસ્તાવેજો ચકાસાયેલ ન હોય, તો રકમ અલગ વણદાવો કરાયેલી યોજનામાં રાખવામાં આવી શકે છે. જો કોઈ રોકાણકાર નોમિનીની નોંધણી કર્યા વિના મૃત્યુ પામે છે, તો પરિવાર અથવા કાનૂની વારસદારોને રોકાણ વિશે ખબર પણ ન હોય શકે. આવા કિસ્સાઓમાં, રકમ વર્ષો સુધી વણદાવો કરાયેલી રહી શકે છે. ડિજિટલ રેકોર્ડ્સ સામાન્ય બન્યા તે પહેલાં કરવામાં આવેલા ઘણા જૂના રોકાણો કાગળ આધારિત હોઈ શકે છે. રોકાણકારો આ રોકાણો ભૂલી શકે છે અથવા દસ્તાવેજો ગુમાવી શકે છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ઉદ્યોગનું વધતું કદ એ અન્ય પરિબળ છે. લિક્વિડ અથવા ઓવરનાઈટ સ્કીમોમાં પાર્ક કરાયેલી વણદાવો કરાયેલી રકમ પર મળતું વળતર પણ સમય જતાં ઉમેરાય છે, જે વણદાવો કરાયેલા પૂલનું કદ વધારે છે.

જો રોકાણકાર પાસે જૂનું મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રોકાણ હોય, તો રકમનો એક ભાગ હજુ પણ વણદાવો કરાયેલો પડ્યો હોઈ શકે છે. નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે આવા રોકાણોને ટ્રેસ કરવા માટે હવે પૂરતા સત્તાવાર માધ્યમો છે. શ્રીવાસ્તવે જણાવ્યું હતું કે વણદાવો કરાયેલા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સને કેટલીક પદ્ધતિઓ દ્વારા ઓળખી શકાય છે. રોકાણકારો સેબીના મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રેસિંગ એન્ડ રીટ્રીવલ આસિસ્ટન્ટ (MITRA) પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરી શકે છે, જે MF Central પર ઉપલબ્ધ છે. તેઓ સીધા AMC વેબસાઇટ્સ પર પણ ચકાસી શકે છે, જો કે દરેક પદ્ધતિની પોતાની મર્યાદાઓ છે. રોકાણકારો અથવા તેમના કાનૂની વારસદારો માટે દાવો ન કરાયેલી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રકમ ટ્રેસ કરવી પહેલા કરતા હવે સરળ છે. તેઓ ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સ, એજન્ટ અને સંબંધિત મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓની વેબસાઈટ દ્વારા ચકાસી શકે છે. મુખ્ય વિકલ્પોમાં એમએફ સેન્ટ્રલનું મિત્રા પ્લેટફોર્મ, આરટીએ વેબસાઇટ્સ અને એએમસી અથવા એસોસિએશન ઓફ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ ઇન ઇન્ડિયા એટલે કે એમ્ફી-Amfi પોર્ટલ સામેલ છે.

સેબીના માર્ગદર્શન હેઠળ સીએએમએસ (CAMS) અને કેફિનટેક (KFintech) દ્વારા સંયુક્ત રીતે મિત્રા વિકસાવવામાં આવ્યું છે. તે રોકાણકારોને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓમાં વણદાવો કરાયેલી રકમ અને નિષ્ક્રિય ફોલિયો શોધવાની મંજૂરી આપે છે. નિષ્ક્રિય ફોલિયો એ છે કે જ્યાં 10 વર્ષથી વધુ સમયથી કોઈ વ્યવહાર થયો નથી. રોકાણકારો એમએફ સેન્ટ્રલ વેબસાઇટની મુલાકાત લઈ શકે છે અને મિત્રા વિકલ્પ પસંદ કરી શકે છે. તેઓ PAN, જન્મ તારીખ, નોંધાયેલ મોબાઈલ નંબર, નામ અથવા સરનામા જેવી વિગતોનો ઉપયોગ કરીને સર્ચ કરી શકે છે.

RTA વેબસાઇટ્સ: CAMS અને KFintech દાવો ન કરાયેલા ડિવિડન્ડ અને રિડેમ્પશન રકમને ટ્રેક કરવા માટે ઓનલાઈન સર્ચ સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. રોકાણકારો તેમની PAN, જન્મ તારીખ અને મોબાઈલ નંબર દાખલ કરી શકે છે, અને દાવો ન કરાયેલી રકમ ચકાસવા માટે વન-ટાઇમ પાસવર્ડ (OTP) દ્વારા વિગતો ચકાસી શકે છે. રોકાણકારો નેશનલ સિક્યોરિટીઝ ડિપોઝિટરી લિમિટેડ (NSDL), સેન્ટ્રલ ડિપોઝિટરી સર્વિસીસ (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ (CDSL), CAMS અથવા KFintech દ્વારા ઇશ્યૂ કરાયેલ માસિક અથવા ત્રિમાસિક કન્સોલિડેટેડ એકાઉન્ટ સ્ટેટમેન્ટ (CAS) પણ ચકાસી શકે છે. CAS સક્રિય ફોલિયો અને કોઈપણ વણદાવો કરાયેલી ડિવિડન્ડ અથવા રિડેમ્પશન રકમની વિગતો પ્રદાન કરે છે. દરેક મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીની વેબસાઇટ તેમજ Amfi પોર્ટલ પર “દાવો ન કરાયેલી રકમ”નો વિભાગ હોય જ છે. રોકાણકારો તેમના PAN અથવા ફોલિયો નંબરનો ઉપયોગ કરીને સર્ચ કરી શકે છે.

એકવાર દાવો ન કરાયેલી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રકમની ઓળખ થઈ જાય, પછી રોકાણકારે નાણાં પાછા મેળવવા માટે કેટલાક પગલાં પૂર્ણ કરવા જરૂરી છે. તેમાં કેવાયસી અને બેંક વિગતો અપડેટ કરવી, જરૂરી છે. તેને ફોર્મ ભરવું અને આધારભૂત દસ્તાવેજો સબમિટ કરવાની બાબતનો સમાવેશ થાય છે. પ્રથમ પગલું એ વણદાવો કરાયેલી રકમની પુષ્ટિ કરવાનું છે, જેમાં AMC નું નામ, ફોલિયો નંબર અને નાણાં જે સ્કીમમાં પડ્યા છે તેનો સમાવેશ થાય છે. જો બેંક એકાઉન્ટ, મોબાઈલ નંબર અથવા સરનામું બદલાયું હોય, તો રોકાણકારે દાવો ફાઇલ કરતા પહેલા KYC વિગતો અપડેટ કરવી જોઈએ અથવા બેંક મેન્ડેટ ચેન્જ ફોર્મ સબમિટ કરવું જોઈએ.

ત્યારબાદ રોકાણકારે સંબંધિત AMC અથવા RTA વેબસાઇટ પરથી ‘રિલીઝ ઓફ અનક્લેઇમ્ડ અમાઉન્ટ ફોર્મ’ (Release of Unclaimed Amount Form) અથવા  ‘કોમન ટ્રાન્ઝેક્શન સ્લિપ’ ડાઉનલોડ કરીને ભરવાની રહેશે. જરૂરી દસ્તાવેજો સાથે સહી કરેલ ફોર્મ AMC ના ઇન્વેસ્ટર સર્વિસ સેન્ટર (ISC) અથવા CAMS અથવા KFintech ની RTA શાખામાં સબમિટ કરવાનું રહેશે. આ રૂબરૂમાં અથવા કુરિયર દ્વારા કરી શકાય છે. જો દાવો ત્રણ વર્ષની અંદર કરવામાં આવે છે, તો રોકાણકારને મૂળ દાવો ન કરાયેલી રકમની સાથે લિક્વિડ અથવા ઓવરનાઈટ સ્કીમમાંથી મેળવેલ આવક અથવા વ્યાજ મળે છે જેમાં નાણાં પાર્ક કરવામાં આવ્યા હતા. જો ત્રણ વર્ષ પછી દાવો કરવામાં આવે છે, તો રોકાણકારને ત્રીજા વર્ષના અંત સુધી મેળવેલી આવક સાથે મૂળ રકમ મળે છે. સેબીના નિયમો અનુસાર ત્રીજા વર્ષ પછીની કમાણી ઇન્વેસ્ટર એજ્યુકેશન ફંડમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. દસ્તાવેજ ચકાસણી પછી, રકમ રોકાણકારના બેંક ખાતામાં સીધી જમા થાય છે.

મૂળ રોકાણકાર માટે, મુખ્ય દસ્તાવેજોમાં યોગ્ય રીતે ભરેલું અને સહી કરેલું રિલીઝ ઓફ અનક્લેઇમ્ડ અમાઉન્ટ ફોર્મ, PAN ની સ્વ-પ્રમાણિત નકલો અને ઓળખ કાર્ડની નકલ ([દસ્તાવેજ વ્યાખ્યાયિત/Redacted]), અને બેંક પુરાવાનો સમાવેશ થાય છે. બેંક પુરાવો ફરજિયાત છે. રોકાણકારે રોકાણકારનું નામ અને બેંક એકાઉન્ટ નંબર ધરાવતો ઓરિજિનલ કેન્સલ ચેક અથવા બેંક મેનેજર દ્વારા વેરિફાઈ થયેલ ત્રણ મહિનાથી વધુ જૂની ન હોય તેવી બેંક સ્ટેટમેન્ટ કે પાસબુકની કોપી આપવી પડશે.

રોકાણકારે KYC પૂર્ણ થયું હોવાનો પુરાવો પણ આપવો પડશે. રોકાણકારના મૃત્યુના કિસ્સામાં, નોમિની અથવા કાનૂની વારસદારે મૂળ અથવા નોટરાઇઝ્ડ ડેથ  સર્ટિફિકેટની નકલ સાથે ટ્રાન્સમિશન વિનંતી ફોર્મ, જેમ કે ફોર્મ T2 અથવા T3 સબમિટ કરવું પડશે. દાવાકર્તાએ PAN, KYC કન્ફર્મેશન અને કેન્સલ ચેક જેવા બેંક પુરાવાની સ્વ-પ્રમાણિત નકલો પણ આપવી પડશે.  જો કોઈ નોમિની રજીસ્ટર ન હોય, તો દાવો કરાયેલી રકમના આધારે વધારાના દસ્તાવેજોની જરૂર પડી શકે છે. સેબીના નિયમો અનુસાર આમાં ઇન્ડેમનિટી બોન્ડ, એફિડેવિટ, લીગલ હેર સર્ટિફિકેટ અથવા વિલ પ્રોબેટનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

Amfi વેબસાઇટ પર વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો વિભાગ અનુસાર, જો રોકાણકારને સાત કામકાજના દિવસોમાં નાણાં ન મળે, અથવા દાવો શા માટે નકારવામાં આવ્યો તે જણાવવામાં ન આવે, તો સંબંધિત AMC, RTA ઓફિસ અથવા AMC ઇન્વેસ્ટર સર્વિસ સેન્ટરમાં ફરિયાદ દાખલ કરી શકાય છે. AMC નું સરનામું અને ઈમેલ ID AMC વેબસાઈટના “Contact Us” સેક્શનમાં ઉપલબ્ધ છે. જો AMC અથવા RTA નિર્ધારિત સમયમાં ફરિયાદનો ઉકેલ ન લાવે, અથવા જો રોકાણકાર પ્રતિભાવથી સંતુષ્ટ ન હોય, તો સેબીના સ્કોર્સ (SCORES) પોર્ટલ પર ફરિયાદ દાખલ કરી શકાય છે.