સૌંદર્યપ્રસાધનો-કોસ્મેટિક્સનો ઉપયોગ તબીબી સારવાર કે ઈન્જેક્શન માટે કરી શકાશે નહીં
સેન્ટ્રલ ડ્રગ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશને સૌદર્ય પ્રસાધનોનો ઇન્જેક્શન તરીકે ઉપયોગ કરનારાઓને ચેતવણી આપ
આજકાલ ક્લિનિક્સ, બ્યુટી પાર્લર અને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સ પર ત્વચા માટેના ઈન્જેક્ટેબલ બ્યુટી ટ્રીટમેન્ટ્સના વધતા ક્રેઝને ધ્યાનમાં રાખી સ્પષ્ટતા કરી
કોસ્મેટિક્સનો ઉપયોગ તબીબી સારવાર માટે અથવા ઈન્જેક્શનના રૂપમાં આપી શકાય નહીં. આજકાલ ક્લિનિક્સ, બ્યુટી પાર્લર અને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સ પર ત્વચા માટેના ઈન્જેક્ટેબલ બ્યુટી ટ્રીટમેન્ટ્સના વધતા ક્રેઝ અને ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને આ નોટિસ જાહેર કરવામાં આવી હોવાનું સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશને જણાવ્યું છે. ભારતીય કાયદા હેઠળ ઈન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવતી દવાઓ કે પ્રવાહી ‘કોસ્મેટિક્સ’ (સૌંદર્ય પ્રસાધનો)ની શ્રેણીમાં આવતી જ નથી.
કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રાલય હેઠળના ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસે ૧૮ મે ૨૦૨૬ ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલી જાહેર નોટિસમાં ઉત્પાદકો, ક્લિનિક્સ અને ગ્રાહકોને ભ્રામક દાવાઓ, પ્રતિબંધિત ઘટકોના ઉપયોગ અને સુંદરતા વધારવાની પ્રક્રિયાઓમાં કોસ્મેટિક ઉત્પાદનોના દુરુપયોગ સામે સાવધ કરવામાં આવ્યા છે.
સેન્ટ્રલ ડ્રગ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશનના જણાવ્યા અનુસાર ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, ૧૯૪૦ હેઠળ કોસ્મેટિક્સની વ્યાખ્યામાં જણાવ્યા મુજબ શરીરને સાફ કરવા, સુંદર બનાવવા, આકર્ષણ વધારવા અથવા દેખાવ બદલવા માટે શરીર પર ઘસવા, રેડવા, છાંટવા અથવા અન્ય કોઈ રીતે લગાવવા માટે બનાવવામાં આવી હોય. આ બધી જ વસ્તુઓને સૌંદર્ય પ્રસાધનની કેટેગરીમાં આવે છે.
સેન્ટ્રલ ડ્રગ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશને જણાવ્યું છે કે આપેલી નોટિસના અનુસંધાનમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, “ગ્રાહકો, પ્રોફેશનલ્સ કે બ્યુટી ક્લિનિક્સ દ્વારા કોઈપણ કોસ્મેટિક પ્રોડક્ટને ઈન્જેક્શન તરીકે વાપરવાની મંજૂરી નથી.”
સેન્ટ્રલ ડ્રગ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશને વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે કોસ્મેટિક્સ માત્ર શરીરના બાહ્ય ઉપયોગ માટે જ છે અને તેનો ઉપયોગ વ્યવસાયિક કે વ્યક્તિગત સારવાર (મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ) માટે થઈ શકે નહીં. ડ્રગ રેગ્યુલેટરે ભ્રામક જાહેરાતો અને ખોટા લેબલિંગ સામે પણ ચેતવણી આપી છે. ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરે તેવો કોઈ પણ ખોટો દાવો કોસ્મેટિક પ્રોડક્ટ પર કરી શકાશે નહીં. આ ઉપરાંત, ઉત્પાદક દ્વારા પ્રોડક્ટના કન્ટેનર, લેબલ કે પેકેજિંગ પર મારેલા કોઈ પણ લખાણ કે માર્કિંગને બદલવા, હટાવવા કે તેને બગાડવાની મંજૂરી નથી.
સેન્ટ્રલ ડ્રગ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશને જણાવ્યું છે કે કોસ્મેટિક્સમાં પ્રતિબંધિત ઘટકોનો ઉપયોગ કરવો, લેબલ પર ભ્રામક દાવા કરવા, સારવાર માટે કોસ્મેટિક્સનો ઉપયોગ કરવો અને ઈન્જેક્શન દ્વારા કોસ્મેટિક્સ આપવું એ ‘ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ’ અને ‘કોસ્મેટિક્સ રૂલ્સ, ૨૦૨૦’ હેઠળ કાયદાનો ભંગ ગણાશે. બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ દ્વારા અસુરક્ષિત અને પ્રતિબંધિત ઘટકોની યાદી પણ બહાર પાડવામાં આવી છે.
જાહેર જનતાને વિનંતી કરવામાં આવી છે કે જો ક્યાંય પણ આવા નિયમોનું ઉલ્લંઘન થતું જોવા મળે તો તેની જાણ સેન્ટ્રલ ડ્રગ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઈઝેશનના સત્તાવાર ઈમેલ આઈડી (cosmetics@cdsco.nic.in) પર અથવા રાજ્યની લાયસન્સિંગ ઓથોરિટીને કરી શકાય છે.
અહીં ઉપર આપેલી તમામ પ્રમાણિત માહિતીનો સરળ, સ્પષ્ટ અને ચોક્કસ (Verbatim) ગુજરાતી અનુવાદ આપેલો છે:
ઈન્જેક્ટેબલ કોસ્મેટિક્સ તરીકે માર્કેટિંગ કરવામાં આવતી મુખ્ય પ્રોડક્ટ્સ અને તેનો ઉપયોગ
બ્યુટી પાર્લર (સલૂન), વેલનેસ સેન્ટર્સ અને એસ્થેટિક ક્લિનિક્સમાં, ડ્રગ રેગ્યુલેશન (દવાના નિયમો) થી બચવા માટે કેટલીક તબીબી ફોર્મ્યુલાઓને કાયદા વિરુદ્ધ અથવા ભ્રામક રીતે ‘કોસ્મેટિક પ્રોડક્ટ્સ’ ની વ્યાખ્યા હેઠળ મૂકવામાં આવે છે.
ગ્લુટાથાયોન: “ગ્લો ડ્રિપ્સ” અથવા સ્કીન-બ્રાઇટનિંગ ઇન્જેક્શન
ગ્લુટાથાયોન એક શક્તિશાળી એન્ટીઑકિસડન્ટ છે જે કુદરતી રીતે લિવર (યકૃત) માં બને છે. ત્વચાને ઝડપથી ગોરી કરવા, હાયપરપીગ્મેન્ટેશન (કાળા ડાઘ) દૂર કરવા અને એન્ટી-એજિંગ “ગ્લો” (ચમક) માટે તેને નસ દ્વારા (IV ડ્રિપ્સ) અથવા ત્વચા પર ચોક્કસ જગ્યાએ ઈન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે. તબીબી વિજ્ઞાનમાં, જ્યારે ગ્લુટાથાયોનનો ઉપયોગ માત્ર સ્કીન વ્હાઇટનિંગ (ત્વચા ગોરી કરવા) માટે થાય છે, ત્યારે તેને બિન-મંજૂર અને ઑફ-લેબલ (નિયમો બહારની) સારવાર માનવામાં આવે છે.
મેસોથેરાપી કોકટેલ્સઃ વિટામિન અને એન્ઝાઇમ જેબ્સ
વિટામિન્સ, મિનરલ્સ (ખનિજો), એન્ઝાઇમ્સ (જેમ કોલાજીનેઝ અથવા હાયલ્યુરોનિડેઝ) અને વનસ્પતિના અર્કનું કસ્ટમાઇઝ્ડ (તૈયાર કરેલું) મિશ્રણ છે. જે-તે જગ્યાની ચરબી ઓગળવા, સેલ્યુલાઇટ ઘટાડવા, ચહેરાને યોગ્ય આકાર (કોન્ટોર) આપવા અને વાળ ખરતા અટકાવવા માટે ત્વચાના મધ્ય સ્તરમાં (મેસોડર્મ) ઈન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે.
ટ્રેનેક્સેમિક એસિડ ઈન્જેક્શન
તે એક એન્ટીફિબ્રિનોલિટીક દવા છે જેનો ઉપયોગ તબીબી ક્ષેત્રે સામાન્ય રીતે ભારે રક્તસ્રાવ (બ્લીડિંગ) ને નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે. ત્વચામાં હાયપરપીગ્મેન્ટેશન વધારતા રસ્તાઓને બ્લોક કરીને ગંભીર મેલાસ્મા (ઝીણી કરચલીઓ/કાળા ડાઘ) ની સારવાર માટે ચહેરાની ત્વચામાં માઇક્રો-ઇન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે.
એડવાન્સ્ડ એક્સોસોમ્સ અને પ્લેટલેટ-રીચ પ્લાઝમા
સેલ્યુલર બાયપ્રોડક્ટ્સ, ગ્રોથ ફેક્ટર્સ (વૃદ્ધિના કારકો) અથવા કેન્દ્રિત લોહીના પ્લાઝમાના તત્વો તેમાં હોય છે. કોષોના પુનર્જીવનને ઉત્તેજીત આપવા, વધતી ઉંમરની અસરોને રોકવા અને વાળના પુનઃવિકાસ માટે માથાની ત્વચા (સ્કાલ્પ) અથવા ચહેરાની ત્વચામાં ઇન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે.
માનવ શરીર પર અસરો અને સ્વાસ્થ્યના જોખમો
જ્યારે કોઈપણ પદાર્થ ત્વચાની ઉપર લગાવવામાં આવે છે (ઘસવામાં કે છાંટવામાં આવે છે), ત્યારે ત્વચાનું બહારનું લિપિડ સ્તર એક રક્ષણાત્મક ઢાલ તરીકે કામ કરે છે. આ જ પદાર્થોને સીધા ત્વચાના સ્તરોમાં કે લોહીના પ્રવાહમાં ઇન્જેક્ટ કરવાથી શરીરની કુદરતી સંરક્ષણ પ્રણાલી બાયપાસ (નકામી) થઈ જાય છે, જેનાથી ગંભીર તબીબી જોખમો ઊભા થાય છે:
એટીપિકલ માયકોબેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન: બિન-નિયંત્રિત મેસોથેરાપી કોકટેલ્સ અને નબળી રીતે સેનિટાઇઝ્ડ (અસ્વચ્છ) સાધનો વારંવાર ત્વચાના ઊંડા સ્તરોમાં ખૂબ જ હઠીલા બેક્ટેરિયાના ચેપને દાખલ કરે છે. આનાથી ત્વચા પર પીડાદાયક ગાંઠો, ક્રોનિક ફોલ્લા અને કાયમી ડાઘા (scarring) થાય છે, જેને મટાડવા માટે મહિનાઓ સુધી ભારે એન્ટીબાયોટીક સારવારની જરૂર પડે છે.
અંગો પર ઝેરી અસર: નસ દ્વારા અપાતા ગ્લુટાથાયોનના હાઈ-ડોઝ લિવર અને કિડની પર ભારે મેટાબોલિક દબાણ લાવે છે, જેનાથી કિડનીને ગંભીર નુકસાન, લિવરની નબળાઈ અને ‘ટોક્સિક એપિડર્મલ નેક્રોલિસિસ’ (ત્વચા ઉખડી જવાની જીવલેણ પ્રતિક્રિયા) થઈ શકે છે.
ત્વચાના કોષોનો નાશ: ખોટી રીતે ઇન્જેક્ટ કરાયેલા એન્ઝાઇમ્સ અથવા ઑફ-લેબલ રસાયણો ત્વચાના જે-તે ભાગમાં લોહીનો પુરવઠો રોકી શકે છે, જેના કારણે આસપાસની ત્વચાના કોષો મૃત્યુ પામે છે (નેક્રોસિસ). આનાથી ત્વચાની અંદર કાયમી ખાડા પડી જાય છે અથવા ત્વચાની અંદર ગંભીર કેમિકલ બર્ન (કેમિકલથી દાઝવું) થાય છે.
એનાફિલેક્ટિક શૉક-જીવલેણ એલર્જી): ઘણા મિશ્રણો (કોકટેલ્સ) માં બિન-સૂચિબદ્ધ સ્ટેબિલાઇઝિંગ એજન્ટ્સ અથવા વનસ્પતિના અર્ક હોય છે. જ્યારે આને સીધા શરીરમાં ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે તીવ્ર એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ પેદા કરી શકે છે, જેના પરિણામે બ્લડ પ્રેશર અચાનક ઘટી જાય છે અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (રેસ્પિરેટરી ફેઇલ્યોર) થઈ શકે છે.
CDSCO દ્વારા લેવાયેલું કડક નિયમનકારી વલણ
સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશને આ ઇન્વેઝિવ તબીબી પ્રક્રિયાઓને સામાન્ય “કોસ્મેટિક્સ” તરીકે ગણાવવાની પ્રથા પર રોક લગાવવા માટે હસ્તક્ષેપ કર્યો છે. સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન, ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ, તથા ભારત સરકારના સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા આ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી છે.
સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશનના મુખ્ય આદેશો-કાનૂની પગલાં
કડક કાનૂની અયોગ્યતા: સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશને સ્પષ્ટ ચુકાદો આપ્યો છે કે ઇન્જેક્શનના રૂપમાં સપ્લાય કરવામાં આવતી કોઈપણ પ્રોડક્ટને કાયદેસર રીતે કોસ્મેટિક તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય નહીં. ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, ૧૯૪૦ હેઠળ, કોસ્મેટિક્સની વ્યાખ્યા માત્ર બાહ્ય સફાઈ અથવા સુંદરતા માટે શરીર પર ઘસવા, રેડવા, છાંટવા અથવા લગાવવાની વસ્તુઓ તરીકે કરવામાં આવી છે.
ઈન્જેક્શન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશનના નિર્દેશમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે: “ગ્રાહકો, પ્રોફેશનલ્સ અથવા એસ્થેટિક ક્લિનિક્સ દ્વારા કોઈપણ કોસ્મેટિક પ્રોડક્ટને ઈન્જેક્શન તરીકે વાપરવાની મંજૂરી નથી.”
સારવારના દાવાઓ પર પ્રતિબંધ: નિયમનકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોસ્મેટિક્સનો ઉપયોગ વ્યક્તિઓ અથવા પ્રોફેશનલ્સ દ્વારા તબીબી “સારવાર” માટે થઈ શકે નહીં. પ્રોડક્ટના લેબલ પર એવો દાવો કરવો કે તે શરીરના આંતરિક જૈવિક કાર્યોને મટાડી શકે છે, સારવાર કરી શકે છે અથવા તેમાં માળખાકીય ફેરફાર કરી શકે છે, તે કોસ્મેટિક્સ રૂલ્સ, ૨૦૨૦ હેઠળ સજાપાત્ર ગુનો છે.
પેકેજિંગ સાથે છેડછાડ સામે કડક કાર્યવાહી: આ નોટિસ કોઈપણ સંસ્થા (સલૂન અથવા ક્લિનિક્સ) ને પ્રોડક્ટના પેકેજિંગ પર ઉત્પાદક દ્વારા લગાવેલા માર્કિંગ્સ, બેચ કોડ્સ અથવા લેબલ્સ બદલવા, હટાવવા અથવા બગાડવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. આ એક એવી પ્રથા છે જે સામાન્ય રીતે એ હકીકત છુપાવવા માટે કરવામાં આવે છે કે ટોપિકલ (ત્વચા પર લગાવવાના) સોલ્યુશન્સ સિરીંજમાં ભરીને ઈન્જેક્શન તરીકે આપવામાં આવી રહ્યા છે.
જાહેર રિપોર્ટિંગ સિસ્ટમ: સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશને ગ્રાહકો અને આરોગ્ય વ્યાવસાયિકોને વિનંતી કરી છે કે જો કોઈ સલૂન, ક્લિનિક અથવા ઉત્પાદક આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતા માલૂમ પડે, તો તેની જાણ સીધી રાજ્ય સત્તાવાળાઓને અથવા સત્તાવાર નિયમનકારી ઈમેલ cosmetics@cdsco.nic.in પર કરવી જરૂરી છે.
