ભારતીય રૂપિયો ડૉલર સામે મજબૂતી ટકાવી રાખવામાં સફળ થશે ખરો?

યુરો, યેન અને બ્રિટિશ પાઉન્ડ સામે રૂપિયો ૩ થી ૫ ટકાની રેન્જમાં તૂટ્યો છે. બ્રાઝિલિયન રિયાલ અને રશિયન રુબેલ સામે રૂપિયો અનુક્રમે ૧૦ ટકા અને ૧૪ ટકા ઘટ્યો છે. તેમ જ ચાઇનીઝ યુઆન સામે ૮ ટકા નીચે છે.

ભારતીય રૂપિયો મે 2026માં ડૉલર સામે ૯૬.૯૬ ના નવા નીચલા સ્તરે ગબડી ગયો હતો. ત્યારબાદ તેમાં વધઘટને અંતે રિકવરી આવી છે. અત્યાર અમેરિકી ડૉલર સામે ભારતીય રૂપિયો ૯૪.૩૩ની સપાટી પર છે. આણ આ વર્ષે અત્યાર સુધીમાં ૬ ટકાનો ઘટાડો દર્શાવે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના શાંતિ કરારને કારણે તેલના ભાવમાં તીવ્ર ઘટાડો થયો છે.  વિદેશી નાણાંના પ્રવાહને આકર્ષવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના તાજેતરના પગલાંએ રૂપિયાને તેની સર્વકાલીન નીચી સપાટીથી રિકવર કરવામાં મદદ કરી છે.

રૂપિયો માત્ર ડૉલર સામે જ નબળો પડ્યો નથી. તે અન્ય મુખ્ય અને ઊભરતા બજારના ચલણો સામે પણ ગબડ્યો છે. યુરો, યેન અને બ્રિટિશ પાઉન્ડ સામે રૂપિયો ૩ થી ૫ ટકાની રેન્જમાં તૂટ્યો છે. ઊભરતા બજારના ચલણો સામે સ્થિતિ વધુ ખરાબ છે. બ્રાઝિલિયન રિયલ અને રશિયન રુબેલ સામે રૂપિયો અનુક્રમે ૧૦ ટકા અને ૧૪ ટકા ઘટ્યો છે. સ્થાનિક ચલણ ચાઇનીઝ યુઆન સામે ૮ ટકા નીચું છે.

શું ડૉલર સામે રૂપિયામાં તાજેતરમાં જોવા મળેલો સુધારો ટકી રહેશે? રૂપિયાની મજબૂતીની તરફેણમાં કયા પરિબળો છે અને તેની વિરુદ્ધ કયા પરિબળો કામ કરી રહ્યા છે? રૂપિયો અહીંથી કઈ દિશામાં જઈ શકે છે તે જોવા માટે અમે વિવિધ પરિસ્થિતિઓનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ. આ વર્ષે અત્યાર સુધી રૂપિયાને નીચે ધકેલવામાં બે મુખ્ય પરિબળોએ ભાગ ભજવ્યો છે. એક ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ છે. બીજું વિદેશી નાણાં બહુ જ મોટા પ્રમાણમાં બહાર જવાને પરિણામે રૂપિયો નબળો પડ્યો છે.

ભારતની આયાતના ખર્ચ અને નિકાસની આવક વચ્ચેનો ગાળો માર્ચમાં $૨૦.૬૭ બિલિયનથી વધીને મે મહિનામાં $૨૮.૨૧ બિલિયન થઈ ગયો છે. આમ તેમાં ૩૬ ટકાનો તીવ્ર વધારો દર્શાવે છે.

ક્રૂડ ઓઇલઃ બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ફેબ્રુઆરીમાં બેરલ દીઠ આશરે $૭૦ થી વધીને માર્ચમાં આશરે $૧૧૯ ની ઊંચી સપાટીએ પહોંચ્યા હતા. અમેરિકા -ઈરાન યુદ્ધ પછી સપ્લાય ખોરવાઈ જવાની આશંકાથી તેલના ભાવ ઊંચા ગયા હતા. તેલ ભારતની મુખ્ય આયાત સામગ્રી છે અને દેશની કુલ આયાતમાં સરેરાશ ૨૫ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. તેલના ભાવમાં આવેલા ઉછાળાથી ભારતનું આયાત બિલ માર્ચમાં $૫૯.૫૯ બિલિયનથી ૨૩ ટકા વધીને મે મહિનામાં $૭૩.૪૧ બિલિયન થયું હતું. પરિણામે વેપાર ખાધ એટલે કે આયાતના ખર્ચ અને નિકાસની આવક વચ્ચે માર્ચમાં $૨૦.૬૭ બિલિયનથી વધીને મે મહિનામાં $૨૮.૨૧ બિલિયન થઈ ગઈ, જે ૩૬ ટકાનો તીવ્ર વધારો દર્શાવે છે.

ભારતમાંથી બહાર જતા ડૉલર

વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPIs) ગયા વર્ષથી ખાસ કરીને ઇક્વિટી સેગમેન્ટમાં સતત વેચવાલી કરી રહ્યા છે. તેઓએ ગયા વર્ષે $૧૮.૯૧ બિલિયન પાછા ખેંચ્યા હતા. ૨૦૦૫ થી ઉપલબ્ધ ડેટા અનુસાર આ સૌથી વધુ સંપૂર્ણ કેલેન્ડર વર્ષનો ઉપાડ હતો. આ વર્ષ વધુ ખરાબ સાબિત થઈ શકે છે. ડેટા દર્શાવે છે કે અત્યાર સુધીમાં $૨૮.૬ બિલિયનનો જંગી ચોખ્ખો ઉપાડ થયો છે.

તેલના ભાવની સંભાવના

બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઇલ, જે હાલમાં બેરલ દીઠ $૮૦.૫૫ પર છે, તે છેલ્લા એક મહિનામાં $૧૦૦ ની નીચે તીવ્રપણે ગબડ્યું છે. આનાથી રૂપિયાને તેની સર્વકાલીન નીચી સપાટીથી મજબૂત રીતે રિકવર થવામાં મદદ મળી છે. તેલના ભાવમાં ઘટાડો આગામી મહિનાઓમાં આયાત બિલમાં થોડી રાહત આપે તેવી શક્યતા છે. પરંતુ રૂપિયા પર તેની કેટલી હકારાત્મક અસર પડી શકે? તે તેલના ભાવ કેટલા વધુ ઘટી શકે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે. ચાર્ટ પર, $૭૫ અને $૭૦ ની આસપાસ મજબૂત સપોર્ટ છે. તાજેતરના તીવ્ર ઘટાડાને જોતાં, ભાવો આ સ્તરથી નીચે જવાનું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેથી, ભાવો $૭૦ ની આસપાસથી પાછા ફરીને $૮૫ કે $૯૦ તરફ આગળ વધે તેવી સારી સંભાવના છે. તે કિસ્સામાં, આગામી થોડા મહિનામાં તેલના ભાવ $૭૦-૯૦ ની રેન્જમાં રહી શકે છે. જ્યાં સુધી ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ ફરી વણસે નહીં, ત્યાં સુધી તેલના ભાવ ફરીથી $૧૦૦ ની ઉપર જવાની શક્યતા નથી.

પેટ્રોલિયમ પ્લાનિંગ એન્ડ એનાલિસિસ સેલના ડેટા દર્શાવે છે કે નાણાકીય વર્ષ ૨૬ (FY26) માટે ભારતની સરેરાશ ક્રૂડ બાસ્કેટ કિંમત બેરલ દીઠ $૭૧ હતી. ક્રૂડ બાસ્કેટ એ કિંમત છે જેના પર ભારતીય રિફાઇનર્સ ક્રૂડની આયાત કરે છે. આ ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં અત્યાર સુધી બાસ્કેટની કિંમત બેરલ દીઠ $૧૦૩.૯ છે. આ કિંમત $૭૦ કે તેથી નીચે આવવા માટે, તેલના ભાવ ઘટીને $૬૦ ની નીચે ટકી રહેવા પડશે. જેની શક્યતા ઓછી દેખાય છે. તેથી ગયા વર્ષની સરખામણીમાં આયાત બિલ પર આનાથી કોઈ મોટી રાહત મળવાની શક્યતા નથી. તેલના ભાવ $૧૦૦ ની નીચે રહે તો પણ વેપાર ખાધમાં બહુ ઘટાડો નહીં થાય. તેથી, તેલના ભાવમાં ઘટાડાથી રૂપિયાને મળેલી રાહત આગામી સમયમાં મર્યાદિત હોઈ શકે છે.

કામચલાઉ ઉકેલ

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાએ તાજેતરમાં ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ બેંક ડિપોઝિટ અથવા FCNR(B) ડિપોઝિટ માટે સ્વાપ વિન્ડોની જાહેરાત કરી છે. આ પગલાનો ઉદ્દેશ્ય દેશમાં વિદેશી મૂડી આકર્ષવાનો છે અને બદલામાં રૂપિયાને રિકવર થવામાં મદદ કરવાનો છે. આવું જ એક પગલું ૨૦૧૩માં પણ જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. તે પગલાથી સપ્ટેમ્બરથી નવેમ્બર ૨૦૧૩ના ત્રણ મહિનાના ગાળામાં ડિપોઝિટમાં $૨૪.૫ બિલિયનનો વધારો થયો હતો, જ્યારે સ્વાપ વિન્ડો અમલમાં હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન રૂપિયો ડૉલર સામે ૬૯ થી સુધરીને ૬૨ થયો હતો. આ વખતે FCNR(B) સ્વાપ વિન્ડો ૮ જૂનથી ૩૦ સપ્ટેમ્બર સુધી ખુલ્લી છે. અહેવાલો અનુસાર, તે અંદાજે $૫૦ બિલિયન આકર્ષે તેવી શક્યતા છે. આ રૂપિયા માટે થોડી રાહત આપી શકે છે.

જોકે, ૨૦૧૩ની સરખામણીમાં આ વખતે પરિસ્થિતિ અલગ છે. અમેરિકામાં ટૂંકા ગાળાની યીલ્ડ ત્યારે ઓછી હતી, જેમાં બે વર્ષની અમેરિકાની ટ્રેઝરી યીલ્ડ આશરે ૦.૪ ટકા હતી. ફેડ ફંડ્સ રેટ પણ ૦.૨૫ ટકાની આસપાસ તળિયે હતો, અને તે સમયે યુએસમાં વ્યાજદરમાં કોઈ વધારાના સંકેતો નહોતા. હવે અમેરિકાની બે વર્ષની યીલ્ડ ૪.૨ ટકાની આસપાસ છે. ફેડ ફંડ્સ રેટની રેન્જ ૩.૫-૩.७૫ ટકા પર છે. આ અઠવાડિયે ફેડની બેઠક પછી આપવામાં આવેલા નવીનતમ અંદાજ મુજબ આ વર્ષના અંત સુધીમાં વ્યાજદરમાં વધારો થવાની સંભાવના છે. તેથી આરબીઆઈનું આ પગલું રૂપિયાની મજબૂતી જાળવી રાખવા માટે કાયમી ઉકેલને બદલે કામચલાઉ ઉકેલ હોઈ શકે છે.

મજબૂત ડૉલર

ડૉલર ઇન્ડેક્સ, જે હાલમાં ૧૦૦.৮૫ પર છે, તેમાં બુધવારે ફેડ મીટિંગના પરિણામ પછી ૧૦૦ ની ઉપર મજબૂત ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. ચાર્ટ પરથી જોઈ શકાય છે તેમ, ઇન્ડેક્સે ૯૮-૯૬ ના ક્ષેત્રમાં મજબૂત બેઝ બનાવ્યો છે. તાત્કાલિક પ્રતિકાર (રેઝિસ્ટન્સ) ૧૦૧ ની આસપાસ છે. આ સ્તરથી ઉપરનો મજબૂત બ્રેક તેજીની ગતિને વેગ આપશે. આવો બ્રેક આ વર્ષના અંત સુધીમાં અથવા આવતા વર્ષના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ૧૦૬ તરફ નવી રેલીના દરવાજા ખોલશે. જો ઇન્ડેક્સ તરત જ ૧૦૧ ને પાર કરવામાં નિષ્ફળ જાય તો પણ, કોઈપણ પુલબેકને ૯૯.૫૦-૯૯ ના ક્ષેત્રમાં સપોર્ટ મળી શકે છે. ઉપર જણાવેલ ૧૦૬ સુધીનો ઉછાળો તો જ નકારી શકાય અથવા વિલંબિત થઈ શકે જો ડૉલર ઇન્ડેક્સ ૯૯ ની નીચે જાય.

ઊંચું વળતર

અમેરિકાની બે વર્ષની ટ્રેઝરી યીલ્ડ, જે હાલમાં ૪.૨ ટકા છે, તેને ૪.૨૫ ટકા પર મહત્વનો પ્રતિકાર જોવા મળી રહ્યો છે. તેની સાથે જ, મજબૂત સપોર્ટ હવે ૪ ટકા પર છે. તેથી, જો યીલ્ડ તરત જ ૪.૨૫ ટકાથી આગળ વધવામાં નિષ્ફળ જાય તો પણ, તે ૪ ટકાથી નીચે જવાની શક્યતા નથી. ફેડરલ રિઝર્વ બેન્ક તરફથી વ્યાજદરમાં વધારાની સંભાવનાઓ બે વર્ષની યીલ્ડ ૪.૨૫ ટકા વટાવીને ૪.૫ ટકા સુધી પહોંચવાની શક્યતા વધારે રાખી શકે છે. એકવાર આ વધારો થઈ જાય પછી, ૪.૨૫ ટકા મજબૂત સપોર્ટ બની જશે. લાંબા ગાળાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં, આગામી એક વર્ષમાં બે વર્ષની યીલ્ડ વધીને ૫ ટકા થવાની સંભાવના છે. ચાર્ટમાં જોયા પ્રમાણે ડૉલર ઇન્ડેક્સ અને યુએસ બે વર્ષની ટ્રેઝરી યીલ્ડ વચ્ચે મજબૂત સકારાત્મક સંબંધ છે. તેથી, આગામી સમયમાં બે વર્ષની યીલ્ડમાં ૪.૫ ટકાનો પ્રારંભિક વધારો ડૉલર ઇન્ડેક્સમાં ૧૦૬ ના વધારામાં પરિણમી શકે છે.

ટૂંકા ગાળા માટે હોઈ શકે છે. રૂપિયો થોડો મજબૂત થઈ શકે છે અને આગામી ત્રિમાસિક ગાળામાં શ્રેષ્ઠ સ્થિતિમાં ૯૩ અથવા ૯૨.૫૦ પર પહોંચી શકે છે.

$૧૦૦ ની નીચે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ અને આરબીઆઈની FCNR(B) સ્વાપ વિન્ડો રૂપિયા માટે થોડી રાહત આપે તેવી શક્યતા છે. પરંતુ આ માત્ર ટૂંકા ગાળા માટે હોઈ શકે છે. રૂપિયો થોડો મજબૂત થઈ શકે છે અને આગામી ત્રિમાસિક ગાળામાં શ્રેષ્ઠ સ્થિતિમાં ૯૩ અથવા ૯૨.૫૦ પર પહોંચી શકે છે. પરંતુ એકવાર મજબૂત ડૉલર અને ઊંચી યુએસ યીલ્ડ કેન્દ્ર સ્થાને આવશે, ત્યારે રૂપિયો ફરીથી નબળો પડવાનું શરૂ કરી શકે છે. આપણે ૨૦૨૭ તરફ આગળ વધીશું તેમ રૂપિયો ફરી ૯૬-૯૭ તરફ નબળો પડવાની અને નવી નીચી સપાટી બનાવવાની અપેક્ષા રાખી સકીએ છીએ.

ટેકનિકલ વિશ્લેષણ

ચાર્ટ પર, ભારતીય રૂપિયા માટે ટૂંકા ગાળાનું ચિત્ર હકારાત્મક દેખાય છે, જે હાલમાં ૯૪.૩૩ પર છે. તાજેતરી પ્રાઇસ એક્શન દર્શાવે છે કે સ્થાનિક ચલણને ફરીથી ૯૬ ની નીચે ધકેલવા માટે મજબૂત વેચાણકર્તાઓનો અભાવ છે. રૂપિયા માટે તાત્કાલિક પ્રતિકાર ૯૪ પર છે. જો તે આ સ્તર વટાવશે તો આગામી મહિનાઓમાં રૂપિયો ૯૩.૩૦-૯૩ તરફ આગળ વધી શકે છે. ૯૩ ની ઉપર જવું સરળ નહીં હોય. પરંતુ જો આવું થાય, તો ૯૨.૬૦-૯૨.૫૦ સુધીનો વિસ્તૃત વધારો શક્ય છે.

આપણે અપેક્ષા રાખી શકીએ છીએ કે રૂપિયો કાં તો ૯૩ ની આસપાસથી અથવા ૯૨.૬૦-૯૨.૫૦ ના ક્ષેત્રમાંથી નીચે તરફ રિવર્સ થશે. ઘટાડાનો આ તબક્કો રૂપિયાને ફરીથી ૯૫-૯૬ તરફ નીચે લાવવાની ક્ષમતા ધરાવશે. જો રૂપિયો તાત્કાલિક ૯૪ ને પાર કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો એક કે બે મહિના માટે ૯૪-૯૬ ની રેન્જ શક્ય છે. ત્યારબાદ, ૯૩ સુધીનો વધારો થઈ શકે છે. વ્યાપક રીતે, આપણે ટૂંકા ગાળામાં ૯૪-૯૬ ની રેન્જ અને મધ્યમ ગાળામાં ૯૩/૯૨.૫૦-૯૬ ની રેન્જની અપેક્ષા રાખી શકીએ છીએ. આ રેન્જમાં, રૂપિયા માટે પસંદગીનો માર્ગ પહેલા ૯૩-૯૨.૫૦ તરફ મજબૂત થવાનો છે, ત્યારબાદ ફરીથી ૯૬ તરફ નબળો પડવાનો છે.