મુંબઈમાં ‘રેડિયો નશા’, દિલ્હી, મુંબઈ અને બેંગલુરુમાં ‘રેડિયો વન’, તેમજ ચેન્નાઈમાં ‘ફીવર FM’ ને બંધ કરી દીધા

સ્ટેશનો અને વ્યૂહરચનાઓ. પોતાનો અવાજ બુલંદ કરવા માટે પ્રાઇવેટ રેડિયોનો સંઘર્ષ લાઈવ IPથી લઈને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ અને ટાયર-3 શહેરો સુધીની પહોંચ સુધી FM ચેનલો મલ્ટી-પ્લેટફોર્મ ઓડિયન્સની પસંદગીઓ અનુસાર ટ્યુન થઈ રહી છે.

રેડિયો ઉદ્યોગ માટે, તાજેતરના મહિનાઓની હેડલાઇન્સ ખૂબ જ આઘાતજનક રહી છે. ગયા મહિને, HT મીડિયાએ મુંબઈમાં ‘રેડિયો નશા’, દિલ્હી, મુંબઈ અને બેંગલુરુમાં ‘રેડિયો વન’, તેમજ ચેન્નાઈમાં ‘ફીવર FM’ ને બંધ કરી દીધા અને આ લોકપ્રિય સ્ટેશનોના લાઇસન્સ સરેન્ડર (પરત) કરી દીધા. ગયા મહિને TV ટુડે પણ ‘ઇશ્ક 104.8 FM’ બંધ કરીને અને અભિજિત રિયલ્ટર્સને એસેટ ટ્રાન્સફર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરીને FM બિઝનેસમાંથી બહાર નીકળી ગયું. આ વર્ષની શરૂઆતમાં, સન ટીવી નેટવર્કની માલિકી ધરાવતી રેડ FM એ પણ તેના ‘મેજિકFM મુંબઈ’નું લાઇસન્સ પરત કરી દીધું હતું.

પ્રાઇવેટ રેડિયો ઓપરેટર્સ અસહ્ય લાઇસન્સ ફી અને સ્પેક્ટ્રમ યુઝેજ ફીને એક મોટો માળખાકીય પડકાર ગણાવે છે. બ્રોડકાસ્ટર્સે દર વર્ષે કાં તો તેમની કુલ આવકના 4 ટકા અથવા કોઈ ચોક્કસ શહેર માટે ચૂકવેલી નોન-રિફંડેબલ વન-ટાઇમ એન્ટ્રી ફીના 2.5 ટકા, બેમાંથી જે વધારે હોય તે વાર્ષિક લાઇસન્સ ફી તરીકે ચૂકવવી પડે છે. એક દાયકા પહેલા મેટ્રો શહેરોમાં NOTEF-ની બોલીની કિંમતો ખૂબ જ ઊંચી હોવાને કારણે, સ્ટેશનોએ એવી જંગી ફી ચૂકવવી પડી રહી છે જે તેમની વર્તમાન ઘટેલી આવક સાથે બિલકુલ મેળ ખાતી નથી.

કોવિડ-19 રોગચાળા દરમિયાન જાહેરાતોના દરોમાં જે ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હતો તે ક્યારેય સુધરી શક્યો ન હોવાથી જાહેરાતની આવક ઘટી છે. વળી, જખમ પર મીઠું ભભરાવતા ઑડિઓ સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ્સ — જે FM પ્લેયર્સ માટે મોટો ખતરો છે — તેમના પર આવી કોઈ કિંમત કે કન્ટેન્ટ પર કોઈ પ્રતિબંધો નથી. FM રેડિયો ઓપરેટરો વાર્ષિક ફીને એન્ટ્રી ફીથી અલગ કરવા અને તેમને સમાચાર અને કરંટ અફેર્સ પ્રસારિત કરવાની મંજૂરી આપવા માટે નિયમનકારી સંસ્થાઓને અરજી કરી રહ્યા છે — જેની ભલામણ TRAI એ પણ કરી છે.

આ પડકારો છતાં, કેટલાક પ્લેયર્સ ટકી રહ્યા છે અને તેમના શ્રોતાઓની સંખ્યામાં વધારો કર્યો છે. તેમણે આ કેવી રીતે કર્યું? વાસ્તવમાં, DB કોર્પની માલિકી ધરાવતા માયFM (MyFM) એ ગયા વર્ષની હરાજીમાં 14 નવી ચેનલો ખરીદી હતી. રેડ FM (જે 67 શહેરોમાં 68 સ્ટેશનો ધરાવે છે), માયFM (14 નવા સ્ટેશનો સહિત 44 સ્ટેશનો) અને સેફાયર મીડિયા દ્વારા રિલાયન્સ બ્રોડકાસ્ટ નેટવર્ક પાસેથી ખરીદાયેલા ઉત્સાહી બિગ FM (67 સ્ટેશનો) ના લીડર્સ સાથેની વાતચીત ઘણું બધું સ્પષ્ટ કરે છે. આ પ્લેયર્સે મલ્ટી-પ્લેટફોર્મ ઓડિયન્સની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે ઑડિઓ પ્લેબુકને ફરીથી લખી છે. તેઓ માત્ર એરવેવ્સ (રેડિયો) પર જ નહીં, પરંતુ ઓન-ગ્રાઉન્ડ લાઇવ IP, એક્સપિરિયન્શિયલ પ્લેટફોર્મ્સ અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ બનાવીને ટાયર-3 શહેરોમાં પણ વિસ્તરણ કરી રહ્યા છે.

પ્રાઇવેટ રેડિયો માટે સમાન તકો (લેવલ-પ્લેઇંગ ફીલ્ડ) હોવાની જરૂરિયાત વિશે અવાજ ઉઠાવનાર રેડ FM ના ડાયરેક્ટર અને COO જણાવે છે કે, ગયા મહિને જે એક્ઝિટ (સ્ટેશનો બંધ થવા) જોવા મળી તે કોઈ સર્જનાત્મક નિષ્ફળતા નહોતી પરંતુ “કોસ્ટ-સ્ટ્રક્ચર ગણિત અને બજારની વાસ્તવિકતાનો ટકરાવ” હતો. લાઇસન્સ ફી ઉપરાંત, સમાન અન્ય મીડિયા માટેના 5 ટકાની સરખામણીએ FM ચેનલો પર 18 ટકા GST નો બોજ પણ ઉમેરાય છે, તેમ તેઓ કહે છે.

અત્યારે ટકી રહેલા પ્લેયર્સમાં એક સમાન લક્ષણ છે. નાણાકીય દબાણ દેખાવાનું શરૂ થયું તે પહેલાં જ તેમણે સિંગલ-ફોર્મેટ બિઝનેસ (માત્ર રેડિયો) રહેવાનું બંધ કરી દીધું હતું. તેઓ ઓન-ગ્રાઉન્ડ ઇવેન્ટ્સ અને ડિજિટલ ઇવેન્ટ્સ કરી રહ્યા છે. રેડ FM માટે, લાઇવ IP એ એક પૂરક વ્યવસાય નહીં પરંતુ મુખ્ય બિઝનેસ લાઇન બની ગયો છે. તેમની વાર્ષિક સાંસ્કૃતિક ઇવેન્ટ ‘સાઉથ સાઇડ સ્ટોરી’, જે ઉત્તરના શહેરોમાં દક્ષિણ ભારતની સંસ્કૃતિની ઝાંખી કરાવે છે, તે એક મોટી હિટ છે અને તે તેની આઠમી સીઝનમાં પ્રવેશી રહી છે. ગત સીઝનમાં, તેણે ગ્રાઉન્ડ પર 12,000 થી વધુ લોકોને આકર્ષ્યા હતા. આ ઇવેન્ટ ત્યાર પછીના મહિનાઓ સુધી એરવેવ્સ (રેડિયો) પર જીવંત રહે છે. બ્રાન્ડ્સ એકલ-દોકલ સ્પોન્સરશિપના બદલે લાંબા ગાળાની IP ભાગીદારી પસંદ કરે છે કારણ કે તે સતત ઓડિયન્સ એન્ગેજમેન્ટ પૂરું પાડે છે.

રેડિયો ચેનલની નવી ફિલોસોફી ‘ONE BIG WORLD’ છે, જે તેમનું એકીકૃત મીડિયા અને મનોરંજન ઇકોસિસ્ટમ છે. તે રેડિયો, ડિજિટલ કન્ટેન્ટ, ક્રિએટર-લેડ સ્ટોરીટેલિંગ, એક્સપિરિયન્શિયલ પ્લેટફોર્મ્સ, લાઇવ એન્ટરટેઇનમેન્ટ અને ઉભરતા મીડિયા સોલ્યુશન્સને એકસાથે લાવે છે. તેઓ કહે છે, “બિગ FM એક્સપિરિયન્સિસ અને બિગ વાઇબ દ્વારા, અમે IP-આધારિત પ્લેટફોર્મ્સ બનાવી રહ્યા છીએ જે બ્રાન્ડ્સને પરંપરાગત બ્રોડકાસ્ટિંગથી આગળ વધીને ઓડિયન્સ સાથે જોડાવાની તક આપે છે.”

રસપ્રદ વાત એ છે કે, માયFM ના CEO સ્વીકારે છે કે સ્ટેશન મોટી સંખ્યામાં ઓન-ગ્રાઉન્ડ ઇવેન્ટ્સ કરે છે, છતાં તેઓ રેડિયો-ફર્સ્ટ કંપની રહેવાનું વધુ પસંદ કરી રહ્યા છે. ઇવેન્ટ્સના સ્વરૂપ વિશે તેઓ કહે છે કે મોટાભાગની ઇવેન્ટ્સ સ્થાનિક સ્તરની હોય છે કારણ કે રેડિયો ત્યાં જ સૌથી મજબૂત પ્રભાવ ઊભો કરે છે. પોડકાસ્ટ પર પણ અમારો અભિગમ રેડિયો-ફર્સ્ટ છે. લોકપ્રિય RJs (જેઓ તેમના પોતાના માર્કેટમાં સેલિબ્રિટી છે) ને ફીચર કરતું પોડકાસ્ટ-શૈલીનું કન્ટેન્ટ બનાવીએ છીએ, અને જ્યારે પણ સંબંધિત હોય ત્યારે અમે જાણીતી હસ્તીઓ સાથે પણ જોડાણ કરે છે.

જ્યારે મોટાભાગના લોકો ભાગ લેવાનું ટાળતા હતા, તેવા સમયે માયFM એ ગયા વર્ષે ફેઝ 3 ની હરાજીમાં વધુ ચેનલો માટે કેમ બોલી લગાવી? વાતાવરણ ચોક્કસપણે પડકારજનક છે, પરંતુ જો તમારી પાસે દ્રઢ વિશ્વાસ હોય તો દરેક પડકાર એક તક પણ લાવે છે. 14 નવા સ્ટેશનો મેળવવાનો અમારો નિર્ણય ભારતની વિકાસ વાર્તામાં અમારા મજબૂત વિશ્વાસ પર આધારિત હતો. ટાયર-2 અને ટાયર-3 બજારોમાં, જ્યાં સ્થાનિક વ્યવસાયો વિસ્તરી રહ્યા છે અને ગ્રાહકો પોતાની ભાષામાં સ્થાનિક કન્ટેન્ટ માટે મજબૂત લગાવ ધરાવે છે, ત્યાં સ્થાનિક મીડિયાનું ભવિષ્ય ખૂબ જ ઉજ્જવળ છે. FM બ્રોડકાસ્ટર્સ ઘણી બધી વસ્તુઓ એકસાથે કરી રહ્યા છે અને દાવો કરે છે કે તેમના શ્રોતાઓ વધી રહ્યા છે. જો કે, રેડિયો માટે કોઈ મજબૂત શ્રોતા માપન માળખું નથી.

2025 માં 12,700 થી વધુ બ્રાન્ડ્સે રેડિયો પર જાહેરાતો આપી હતી અને જાહેરાતોનું પ્રમાણ વાર્ષિક ધોરણે 2 ટકા વધ્યું હતું, જે દર્શાવે છે કે માંગ અસ્તિત્વમાં છે. બિગ FM ના નિષ્ણાતો ભારપૂર્વક જણાવે છે કે, “રેડિયો એક અત્યંત સ્થિતિસ્થાપક અને સુસંગત માધ્યમ તરીકે ચાલુ રહ્યો છે, જે તેના વિશ્વાસ, સુલભતા, હાઇપરલોકલ કનેક્ટ અને શ્રોતાઓ સાથે મિત્રતાની મજબૂત ભાવના કેળવવાની ક્ષમતાને કારણે છે.”એવી ઘણી સમસ્યાઓ છે જેને ઇન્ડસ્ટ્રી સામૂહિક રીતે હલ કરી શકે છે. રેડિયો ભારતમાંથી ગાયબ નથી થઈ રહ્યો; તે પોતાની પકડ વધુ મજબૂત કરી રહ્યો છે, તેણી ભારપૂર્વક કહે છે. બ્રોડકાસ્ટર્સ ફક્ત એટલું જ ઈચ્છે છે કે તેમનો અવાજ વધુ બુલંદ બને તે માટે તેમને સમાન તકો મળે.