કોર્પોરેટ હોસ્પિટલ્સનું વિસ્તરણ પર ફોકસઃ સેવામાં સુધારો થશે કે પછી ટ્રીટમેન્ટ મોંઘી થશે?

શું ગુણવત્તાયુક્ત હેલ્થકેર વધુ સુલભ બનશે કે પછી માત્ર વધુ મોંઘી થશે?

ગુજરાત અને ભારતની ખાનગી હોસ્પિટલો વિવિધ સ્વરૂપોમાં કેવી રીતે વિસ્તરણ કરી રહી છે. ભારતની હોસ્પિટલ ચેઇન્સ બેડ વધારવા, મૂડી એકત્ર કરવા અને દેશભરમાં વિસ્તાર કરવા માટે દોડી રહી છે. બીજીતરફ આરોગ્વીય મો વધુ દર્દીઓને ઔપચારિક હેલ્થકેર સિસ્ટમમાં લાવી રહ્યો છે, જ્યારે રોકાણકારો કરોડો રૂપિયા ઠાલવી રહ્યા છે. શું આનાથી ગુણવત્તાયુક્ત હેલ્થકેર વધુ સુલભ બનશે કે પછી માત્ર વધુ મોંઘી થશે?  રોટી, કપડાં અને મકાન પછી, આરોગ્ય સંભાળ એ કરોડો ભારતીયો માટે આગામી મોટી આકાંક્ષા છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ પણ જૂનના મધ્યમાં ટ્વિટર હેન્ડલ એટલે કે X પર મૂકેલી પોસ્ટ્સની શ્રેણીમાં આ બાબત પર ભાર મૂક્યો હતો. પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે જન આરોગ્સય ભારત સરકારના મુખ્ય એજન્ડામાં છે, જે વિશ્વની સૌથી મોટી હેલ્થકેર યોજના—આયુષ્યમાન ભારત ચલાવે છે.

વિસ્તરણ કરવા પર ફોકસ

આ ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે દેશનો પ્રાઈવેટ હોસ્પિટલ ઉદ્યોગ તેના સૌથી મોટા વિસ્તાર અભિયાનમાં પ્રવેશી રહ્યો છે. મણિપાલ અને એપોલોથી લઈને મેક્સ હેલ્થકેર, ફોર્ટિસ હેલ્થકેર, મેદાંતા, પારસ હેલ્થ અને યશોદા હોસ્પિટલ્સ સુધી, ભારતની અગ્રણી હોસ્પિટલ ચેઇન્સ બેડ ઉમેરી રહી છે, નવા બજારોમાં પ્રવેશી રહી છે અને વૃદ્ધિ માટે નવું ભંડોળ એકત્ર કરી રહી છે. આ બધું ખૂબ જ ઝડપી ગતિએ થઈ રહ્યું છે. પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી મોટા રોકાણો સાથે પીઠબળ આપી રહી છે, જ્યારે વ્યાપક વીમા કવરેજ વધુ ભારતીયોને ઔપચારિક હેલ્થકેર સિસ્ટમમાં લાવી રહ્યું છે, જેનાથી હોસ્પિટલ ઓપરેટરોને વિસ્તાર કરવાનો આત્મવિશ્વાસ મળી રહ્યો છે, એમ બિઝનેસ ટુડેના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.

મૂડી માટે પબ્લિક ઇશ્યૂ

આંકડા આ પ્રયાસના સ્કેલને રેખાંકિત કરે છે. ક્રિસિલ રેટિંગ્સનો અંદાજ છે કે નાણાકીય વર્ષ 2022થી હોસ્પિટલોએ પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી અને પબ્લિક માર્કેટ્સ દ્વારા રૂ. 55,000-60,000 કરોડ એકત્રિત કર્યા છે.  FY25 અને FY26 માં લગભગ રૂ. 25,000 કરોડનો સમાવેશ થાય છે. દેશની અગ્રણી હોસ્પિટલ ચેઇન્સ 2030 સુધીમાં 38,000થી વધુ બેડ ઉમેરવા માટે વધુ રૂ. 40,000 કરોડનું રોકાણ કરે તેવી અપેક્ષા છે. “ત્રણ પરિબળો આપણી વૃદ્ધિને આગળ ધપાવશે. હાલના 65 ટકાથી ઓક્યુપન્સી વધારવી, નવા બેડ ઉમેરવા અને સહ્યાદ્રિ હોસ્પિટલ્સની ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવો પડશે, એમ  મણિપાલ હેલ્થ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને સીઈઓ દિલીપ જોસનું કહેવું છે.

બેડ, બિલિયન્સ અને નિર્માણની હોડ આ વિસ્તાર વિવિધ સ્વરૂપો લઈ રહ્યો છે. કેટલાક જૂથો ગ્રીનફિલ્ડ સુવિધાઓ બનાવી રહ્યા છે, અન્ચ પ્રાદેશિક ચેઇન્સનું અધિગ્રહણ કરી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક બેલેન્સ શીટને મજબૂત કરવા અને ભવિષ્યની વૃદ્ધિ માટે પબ્લિક માર્કેટમાંથી ભંડોળ મેળવી રહ્યા છે. ટેમાસેક-બેક્ડ મણિપાલ હેલ્થ એન્ટરપ્રાઇઝિસ, જે બેડ ક્ષમતા મુજબ ભારતનું સૌથી મોટું પ્રાઇવેટ હોસ્પિટલ નેટવર્ક છે, જુલાઈમાં તેનો રૂ. 9,275-કરોડનો ઇનિશિયલ પબ્લિક ઓફરિંગ-પબ્લિક ઇશ્યૂ લાવ્યું હતું. તેમાંથી મેળવેલ રકમનો મોટો હિસ્સો કોલંબિયા એશિયા, વિક્રમ હોસ્પિટલ, મેડિકા અને સહ્યાદ્રિ હોસ્પિટલ્સ સહિતના અધિગ્રહણના દેવાને ઘટાડવા માટે વપરાશે.

ઓક્યુપન્સી રેટ 65 ટકાથી વધુ જરૂરી, વિસ્તરણ પર ફોકસ

દિલીપ જોસ કહે છે કે, “ત્રણ પરિબળો આપણી વૃદ્ધિને આગળ ધપાવશે—હાલના 65% થી ઓક્યુપન્સી વધારવી, નવા બેડ ઉમેરવા અને સહ્યાદ્રિ હોસ્પિટલ્સની ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવો,” સંસ્થાના ચીફ ફાઇનાન્શિયલ ઓફિસર સમીર અગ્રવાલ કહે છે કે આઈપીઓ-પબ્લિક ઇશ્યૂ કંપનીને “વ્યવહારિક રીતે” નેટ ડેટ ફ્રી બનાવશે, જેનાથી ભવિષ્યના વિસ્તાર માટે વધુ નાણાકીય સુગમતા મળશે. તેનાથી વિપરીત, એપોલો હોસ્પિટલ્સ મુખ્યત્વે આંતરિક બચત પર આધાર રાખી રહી છે. તે આગામી પાંચ વર્ષમાં લગભગ 4,400 બેડ ઉમેરવાની યોજના ધરાવે છે.

મેદાંતા દિલ્હી, મુંબઈ, ગુવાહાટી અને વારાણસીમાં વિસ્તાર કરીને પાંચ ગ્રીનફિલ્ડ પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા 2,950 બેડ ઉમેરવાની યોજના ધરાવે છે. કંપનીએ તાજેતરમાં તેના ગુવાહાટી પ્રોજેક્ટને 650-બેડની સુપર-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલમાં રૂપાંતરિત કર્યો છે. મેદાંતાના ગ્રુપ CEO અને ડિરેક્ટર પંકજ સાહની કહે છે, “મજબૂત બેલેન્સ શીટ અને ઊંડી ક્લિનિકલ કુશળતા સાથે, અમે શિસ્તબદ્ધ, ગુણવત્તા-આધારિત અભિગમ દ્વારા અમારા નેટવર્કનો વિસ્તાર કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છીએ.”

મેક્સ હેલ્થકેર પણ ગુરુગ્રામ, લખનૌ, પીતમપુરા (દિલ્હી), જીરકપુર (પંજાબ) અને ભુવનેશ્વરમાં પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા આગામી ત્રણ-ચાર વર્ષમાં તેના નેટવર્કને લગભગ 6,500 બેડથી વધારીને 10,000 થી વધુ કરવાના મહત્વાકાંક્ષી પ્લાન પર કામ કરી રહ્યું છે. અજય સોઇ, ચેરમેન અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, લગભગ 20 શહેરોની યાદી આપે છે જ્યાં તેઓ વૃદ્ધિની તકો જુએ છે. “સિનર્જી તમને હોસ્પિટલો વચ્ચે સંસાધનો શેર કરવાની અને માઇક્રો-માર્કેટની સમજ સુધારવાની મંજૂરી આપે છે.” -અભય સોઇ, CMD, મેક્સ હેલ્થકેર

વિસ્તરણનો બીજો મહત્વપૂર્ણ માર્ગ અધિગ્રહણ-એક્વિઝીશન છે. ફોર્ટિસ હેલ્થકેર બેંગલુરુમાં પીપલ ટ્રી હોસ્પિટલ અને જલંધરમાં શ્રીમન હોસ્પિટલ જેવા સોદા દ્વારા તેના પ્રાદેશિક ક્લસ્ટરોને મજબૂત બનાવી રહી છે. પબ્લિક લિસ્ટિંગની તૈયારી કરી રહેલી પારસ હેલ્થ ઉત્તર ભારતમાં વિસ્તાર કરતી વખતે માર્ચ 2028 સુધીમાં લગભગ 800 બેડ ઉમેરવાની યોજના ધરાવે છે. “ઉત્તર ભારતમાં તકો પુષ્કળ છે. હેલ્થકેર સેવાઓ લોકો જ્યાં રહે છે ત્યાં પૂરી પાડવી જોઈએ,” પારસ હોસ્પિટલ્સના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર ડૉ. ધર્મેન્દ્ર નાગર કહે છે. રેનબો ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ પણ ઉત્તર તરફ વિસ્તાર કરી રહી છે, જેના ચેરમેન ડૉ. રમેશ કંચરલા ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન અને હરિયાણામાં જન્મ દરના ઊંચા પ્રમાણનો ઉલ્લેખ કરે છે.

દરમિયાન, યશોદા ગ્રુપ ગ્રેટર નોઈડામાં યશોદા મેડિસિટીમાં આશરે રૂ. 2,400 કરોડનું રોકાણ કરી રહ્યું છે. “હોસ્પિટલ ક્ષેત્રમાં મજબૂત રોકાણકારોનો રસ જોવા મળી રહ્યો છે,” યશોદા ગ્રુપના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર ડૉ. ઉપાસના અરોરા કહે છે કે તેઓ પબ્લિક-પ્રાઇવેટ પાર્ટનરશિપ મોડલ્સ પર સરકાર સાથે ચર્ચા કરી રહ્યા છે.  મલ્ટીસ્પેશિયાલિટી ઓપરેટરોની સાથે સ્પેશિયાલિટી ચેઇન્સ પણ વિસ્તાર કરી રહી છે. હેલ્થકેર ગ્લોબલ એન્ટરપ્રાઇઝિસ, જે 19 શહેરોમાં 25 ઓન્કોલોજી હોસ્પિટલો ચલાવે છે, આગામી પાંચ વર્ષમાં 1,000 બેડ ઉમેરવાની યોજના ધરાવે છે. “ભારતમાં 2024 માં કેન્સરના અંદાજિત 1.56 મિલિયન નવા કેસ નોંધાયા છે. અમે વધુ દર્દીઓને વિશિષ્ટ કેન્સર સંભાળ પૂરી પાડવા માટે વિસ્તાર કરી રહ્યા છીએ,” HCG ના CEO અને એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર ડૉ. મનીષ મટ્ટૂ કહે છે.

એકીકરણનું મોજું અને એકીકરણ-કન્સોલિડેશન એ હોસ્પિટલોની વૃદ્ધિ વ્યૂહરચનાનો એક મુખ્ય ભાગ છે. છૂટાછવાયા વિસ્તારોમાં હોસ્પિટલો બનાવવાને બદલે, કંપનીઓ પ્રાદેશિક ક્લસ્ટરો બનાવી રહી છે જે રેફરલ્સ સુધારે છે અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વધુ સારો ઉપયોગ કરે છે. મણિપાલ હેલ્થ કહે છે કે અધિગ્રહણ-એક્વિઝિશન એ  માત્ર શરૂઆત છે; ખરીદેલ સંપત્તિઓને ઓપરેટિંગ મોડેલમાં સંકલિત કરીને મૂલ્ય નિર્માણ થાય છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં, તેણે તેના નેટવર્કમાં 31 હોસ્પિટલોને સંકલિત કરી છે.

“સિનર્જી તમને હોસ્પિટલો વચ્ચે સંસાધનો શેર કરવાની અને માઇક્રો-માર્કેટની સમજ સુધારવાની મંજૂરી આપે છે. નવા વિસ્તારમાં પ્રવેશવાને બદલે સમાન ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વિસ્તાર કરવો વધુ અર્થપૂર્ણ છે,” મેક્સ હેલ્થકેરના સોઇ કહે છે. ફોર્ટિસ હેલ્થકેર પણ પ્રાદેશિક ક્લસ્ટરોની આસપાસ નિર્માણ કરી રહી છે. ફોર્ટિસના MD અને CEO ડૉ. આશુતોષ રઘુવંશીએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ ધ્યાન કેન્દ્રિત ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં બ્રાઉનફિલ્ડ વિસ્તાર અને અકાર્બનિક વૃદ્ધિની તકોનું મૂલ્યાંકન કરવાનું ચાલુ રાખશે.

એપોલો હોસ્પિટલ્સ

એપોલો હોસ્પિટલ્સ પણ તેના પોર્ટફોલિયોને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરી રહી છે. વર્ષ દરમિયાન, તેણે એકીકૃત મધર-એન્ડ-ચાઇલ્ડ કેર પ્લેટફોર્મ બનાવવા માટે એપોલો ક્રેડલ અને ફર્ટિલિટીનું ક્લાઉડનાઇન સાથે વિલીનીકરણ કર્યું. આરોગ્ય વીમાની માંગ વધી રહી છે ખાનગી હોસ્પિટલોના ઝડપી વિસ્તારને હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ કવરેજમાં સતત વધારા દ્વારા ટેકો મળી રહ્યો છે. 550 મિલિયનથી વધુ ભારતીયો પાસે હવે હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ છે; AB-PMJAY એ 435 મિલિયનથી વધુ આયુષ્યમાન કાર્ડ ઇશ્યૂ કર્યા છે. 2026-27 ના યુનિયન બજેટમાં આ યોજના માટે રૂ. 9,500 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. આયુષ્યમાન ભારત હેઠળ નોંધાયેલી 70 ટકાથી વધુ હોસ્પિટલો ટાયર-II અને ટાયર-III શહેરોમાં છે.

બજાજ બ્રોકિંગ પ્રાઇવે અંદાજ લગાવ્યો છે કે આ બજારોમાં હેલ્થકેર માંગ વાર્ષિક 16-18 ટકાના દરે વધી રહી છે જે મેટ્રોમાં 12-14 ટકા છે. જેમ જેમ વધુ દર્દીઓ પોતાના ખિસ્સામાંથી આપવાને બદલે વીમા દ્વારા ચૂકવણી કરી શકે છે, તેમ હોસ્પિટલો ઓછી સુવિધા ધરાવતા બજારોમાં વિસ્તાર કરવાનો આત્મવિશ્વાસ મેળવી રહી છે. ડેલોઇટ ઇન્ડિયાના સર્વેમાં જાણવા મળ્યું છે કે 60 ટકા CXOs અપેક્ષા રાખે છે કે ટાયર-II અને ટાયર-III બજારો સહિત સતત ક્ષમતા વિસ્તારને કારણે નાણાકીય વર્ષ 27 માં આ ક્ષેત્ર 10-15 ટકા વધશે.

માંગ અને પુરવઠા વચ્ચેનું અંતર મોટું

છતાં, માંગ અને પુરવઠા વચ્ચેનું અંતર મોટું છે. સોઇનો અંદાજ છે કે નેશનલ કેપિટલ રીજન (NCR) માં લગભગ 4.5 કરોડની વસ્તી માટે માત્ર 6,000-8,000 તૃતીય સંભાળ (tertiary care) પ્રાઇવેટ બેડ છે. મેક્સ હેલ્થકેરની હોસ્પિટલો 77-78 ટકા મિડનાઇટ ઓક્યુપન્સી પર કામ કરે છે, જે ઇમરજન્સી એડમિશન ઉમેર્યા પછી દિવસ દરમિયાન 120% થી વધુ થઈ જાય છે. દરદીઓની સારસંભાળનો ખર્ચ વધુ વીમા કવરેજે હેલ્થકેર સુધી પહોંચ વધારી છે પરંતુ તેની સાથે સારવારના ખર્ચમાં પણ વધારો થયો છે. મિલિમેન ઇન્ડિયાના 2025 ના અહેવાલ મુજબ, મેડિકલ ફુગાવો 12-14 ટકા છે, જે મોટાભાગના એશિયન બજારો કરતાં વધુ છે અને ભારતના સામાન્ય ફુગાવા કરતાં લગભગ ત્રણ ગણો છે. 2018 માં જે સારવારનો ખર્ચ રૂ. 1-1.5 લાખ હતો તે હવે રૂ. 2-3 લાખ થાય છે. NSSO ડેટા દર્શાવે છે કે સરેરાશ પ્રાઇવેટ ઇનપેશન્ટ ખર્ચ 2010 માં રૂ. 12,546 થી 239 ટકા વધીને 2023 માં રૂ. 42,600 થયો છે.

વીમા ક્ષેત્રમાં આ દબાણ દેખાઈ રહ્યું છે. જાહેર ક્ષેત્રના વીમાકર્તાઓ માટે ઇનકર્ડ ક્લેમ રેશિયો FY25 માં 100.6 ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે, એટલે કે પ્રીમિયમ એકત્ર કરવા કરતાં દાવાઓ વધી ગયા છે. વીમા કંપનીઓએ પ્રીમિયમમાં 15-20 ટકાનો વધારો કરીને જવાબ આપ્યો છે. દરમિયાન, ઇકોનોમિક સર્વે 2024-25 મુજબ, ખિસ્સામાંથી થતો ખર્ચ હજુ પણ ભારતના કુલ આરોગ્ય ખર્ચના 39.4 ટકા છે, જ્યારે નીતિ આયોગનું કહેવું છે કે લગભગ 400 મિલિયન ભારતીયો પાસે વીમો નથી. કેર હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સના મનીષ ડોડેજા કહે છે કે તેઓ ઝડપી ક્લેમ પ્રોસેસિંગ, વ્યાપક કેશલેસ નેટવર્ક અને પારદર્શિતામાં રોકાણ કરી રહ્યા છે. “આરોગ્ય નાણાકીય સહાયનો આગામી તબક્કો માત્ર વીમા કવરેજના વિસ્તારથી આગળ વધીને એ સુનિશ્ચિત કરવા તરફ જવો જોઈએ કે વળતર ગુણવત્તાયુક્ત સંભાળને ટેકો આપે છે, એણ ડૉ. અશોક શેઠ, ચેરમેન, ફોર્ટિસ એસ્કોર્ટ્સ હાર્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટનું કહેવું છે.

સારવારનો સતત વધી રહેલો ખર્ચ

હોસ્પિટલો કહે છે કે સારવારનો વધતો ખર્ચ એ સમસ્યાનો એક ભાગ છે. તેઓ વીમાકર્તાઓ અને સરકારી આરોગ્ય યોજનાઓ તરફથી વળતર (reimbursements) માં થતા વિલંબ તરફ પણ ઈશારો કરે છે. આ વર્ષની શરૂઆતમાં, કેટલીક ખાનગી હોસ્પિટલોએ કરોડો રૂપિયા બાકી હોવાનું કહીને સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટ હેલ્થ સ્કીમ (CGHS) હેઠળના લાભાર્થીઓ માટે કેશલેસ સારવાર સ્થગિત કરી દીધી હતી. નવા માલિકો તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતના સંગઠિત હોસ્પિટલ ક્ષેત્રની માલિકીની પ્રોફાઇલમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો છે કારણ કે વૈશ્વિક રોકાણકારોએ મોટા સોદા કર્યા છે. 2021 થી, ટેમાસેક, બ્લેકસ્ટોન, KKR, જનરલ એટલાન્ટિક અને ઓન્ટારિયો ટીચર્સ પેન્શન પ્લાન જેવા ગ્લોબલ ઇન્વેસ્ટરોએ મણિપાલ, કેર હોસ્પિટલ્સ, કિમ્સ, સહ્યાદ્રિ અને HCG જેવી અગ્રણી હોસ્પિટલોની માલિકી બદલી નાખી છે. જ્યારે આ મૂડી વિસ્તારને ટેકો આપે છે, ત્યારે તેણે પોષણક્ષમતા (affordability) પર ચર્ચા પણ જગાવી છે.

મૂડી વૃદ્ધિને બળ આપે છે પ્રાઇવેટ હેલ્થકેર ઉદ્યોગની વૃદ્ધિ સ્પષ્ટ કરે છે કે શા માટે રોકાણકારો આ ક્ષેત્ર માટે પ્રીમિયમ ચૂકવવા તૈયાર છે. ભારતનું હોસ્પિટલ માર્કેટ, નાણાકીય વર્ષ 24 માં આશરે ₹10.5 લાખ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે, જે 8% ના ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) થી વધીને FY32 સુધીમાં આશરે ₹16.6 લાખ કરોડ થવાની ધારણા છે.

પ્રતિભાશાળી તબીબો  મેળવવાની સ્પર્ધા

હોસ્પિટલ ચેઇન્સ ક્ષમતા વધારવા માટે અબજોનું રોકાણ કરી રહી છે, અનુભવી તબીબો, નર્સો અને હેલ્થકેર પ્રોફેશનલ્સ શોધવા એ એક પડકાર બની રહ્યો છે. નેશનલ મેડિકલ કમિશન મુજબ, તબીબી કોલેજોની સંખ્યા બમણી થઈ ગઈ છે, અને 823 મેડિકલ કોલેજોમાં MBBS બેઠકો 136,000 ને વટાવી ગઈ છે. “હોસ્પિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ત્રણ-ચાર વર્ષમાં બનાવી શકાય છે પરંતુ અનુભવી ઓન્કોલોજિસ્ટ્સ, કાર્ડિયાક સર્જન્સ અને ક્રિટિકલ કેર નર્સો તૈયાર કરવામાં વર્ષોની તાલીમ લાગે છે,” દક્ષિણ એશિયન યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર અરૂપ મિત્રા કહે છે. ડોક્ટર સાહસિકો ભારતનો હોસ્પિટલ બૂમ માત્ર મૂડીથી સંચાલિત નથી થઈ રહ્યો. ડૉ. પ્રતાપ સી. રેડ્ડી (એપોલો), ડૉ. નરેશ ત્રેહાન (મેદાંતા) થી લઈને ડૉ. દેવી શેટ્ટી (નારાયણા હેલ્થ) સુધી, આ ફિઝિશિયન-સાહસિકોએ ભારતમાં સંગઠિત હેલ્થકેરને પુનઃવ્યાખ્યાયિત કરવામાં મદદ કરી છે.