ટ્રેડમાં હેરાફેરી કરવા બદલ કોપ્થોલ મોરિશિયસ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ અને માનસી શેર એન્ડ સ્ટોક બ્રોકિંગ પર સેબીનો પ્રતિબંધ

બજારની ગેરરીતિઓ પરની સૌથી ઝડપી કાર્યવાહીમાંની એકમાં, સિક્યુરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયાએ બુધવારે ક્લોઝિંગ ઓક્શન સેશન દરમિયાન કથિત રીતે હેરાફેરી વાળા ટ્રેડિંગ બદલ કોપ્થોલ મોરિશિયસ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ અને માનસી શેર એન્ડ સ્ટોક બ્રોકિંગ સામે સિક્યુરિટીઝ માર્કેટમાં કામકાર કરવા ન દેવાની જાહેરાત સાથે પ્રતિબંધ લગાવ્યો છે. આ મામલો 13 ઓગસ્ટના રોજ મુંબઈ સ્ટોક એક્સચેન્જમાં  સેન્સેક્સ એક્સપાયરી દરમિયાન ક્લોઝિંગ એક્શન સેશન દરમિયાન થયેલા આવા સોદાઓ સંબંધિત છે.

નિયમનકારે આ બે સંસ્થાઓ દ્વારા મેળવેલા રૂ. 3.67 કરોડના ગેરકાયદેસર નફાને જપ્ત કરવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે. તેમાંથી કોપ્થોલ મોરિશિયસ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પાસેથી રૂ. 2.96 કરોડ અને માનસી શેર એન્ડ સ્ટોક બ્રોકિંગ પાસેથી રૂ. 71.64 લાખ જપ્ત કરાશે. ઉપરાંત, આગામી આદેશો સુધી તેમને ઇક્વિટી સેગમેન્ટમાં સીધી અથવા અપ્રત્યક્ષ રીતે CAS માં ભાગ લેવા અથવા CAS દરમિયાન ઓર્ડર આપવા, બદલવા કે રદ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. માનસી શેર એન્ડ સ્ટોક બ્રોકિંગ માટે, આ પ્રતિબંધ માત્ર તેના પ્રોપ્રાયટરી ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ પર જ લાગુ પડે છે.

થોડા કલાકો પહેલાં જ, સેબીના ચેરમેન તુહિન કાંત પાંડેએ બજારના સહભાગીઓને ક્લોઝિંગ એક્શન સેશન-સીએએસમાં કોઈ પણ હેરાફેરી સામે સખત કાર્યવાહીની ચેતવણી આપી હતી. “જો લોકો સીએએસમાં હેરાફેરી કરશે, તો અમે સખત કાર્યવાહી કરીશું અને તરત જ કરીશું… જો કોઈ એવું વિચારતું હોય કે તેઓ સીએએસને બદનામ કરવા માટે તેમાં હેરાફેરી કરશે, તો તેઓ ભૂલ કરી રહ્યા છે,” તેમણે ફિક્કી (Ficci) કેપિટલ માર્કેટ્સ કોન્ફરન્સની સમક્ષ કહ્યું હતું.

પાંડેએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે આ નવી વ્યવસ્થા અગાઉની વોલ્યુમ વેઇટેડ એવરેજ પ્રાઇસ (VWAP) સિસ્ટમ કરતાં હેરાફેરી વાળી પ્રવૃત્તિઓને ઓળખવામાં વધુ અસરકારક છે. “CAS સિસ્ટમમાં, આપણી પાસે હેરાફેરી પકડવાની વધુ ક્ષમતા છે. જૂની VWAP સિસ્ટમની તુલનામાં, CAS સિસ્ટમમાં આપણે હેરાફેરીને પ્રમાણમાં સરળતાથી પકડી શકીએ છીએ,” તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું.

આ બંને સંસ્થાઓ સામેના આંતરિમ આદેશમાં, સેબીએ એવો પણ નિર્દેશ આપ્યો છે કે નિયમનકારની પરવાનગી વગર તેમના બેંક ખાતાઓમાંથી ડેબિટ કરવા પર રોક લગાવવામાં આવે. “સિક્યુરિટીઝ માર્કેટની અખંડિતતા, વાજબી કિંમત શોધવાની પ્રક્રિયા જાળવી રાખવા અને હેરાફેરી વાળી પદ્ધતિઓ અપનાવતી સંસ્થાઓ દ્વારા સિક્યુરિટીઝ માર્કેટમાં CAS મિકેનિઝમનો વધુ ગેરઉપયોગ રોકવાના હિતમાં તાત્કાલિક આંતરિમ નિર્દેશો આવશ્યક છે,” તેમ આદેશમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.

સેબીએ ઉમેર્યું હતું કે આ સંસ્થાઓએ 20 ઓગસ્ટના રોજ આવનારી સાપ્તાહિક સેન્સેક્સ ઓપ્શન્સમાં મોટી પોઝિશન બનાવી હતી, જેના કારણે નિયમનકાર દ્વારા તાત્કાલિક અને તાકીદની કાર્યવાહી કરવી જરૂરી બની હતી. નિયમનકાર આ મામલે વિગતવાર તપાસ હાથ ધરશે. 3 ઓગસ્ટથી અમલમાં આવેલ CAS, એ બપોરે 3.15 થી 3.35 સુધીની 20 મિનિટની ટ્રેડિંગ વિન્ડો છે જેનો ઉપયોગ ઓક્શન મિકેનિઝમ દ્વારા સ્ટોક્સની ક્લોઝિંગ પ્રાઇસ નક્કી કરવા માટે થાય છે. હાલમાં, તે માત્ર ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ સેગમેન્ટના સ્ટોક્સને જ લાગુ પડે છે.

આદેશમાં ઉમેર્યું છે કે CAS ના અમલ સાથે, અસ્થિરતા અને હેરાફેરી ઘટે તેવી અપેક્ષા છે કારણ કે આ સિસ્ટમ વધુ કાર્યક્ષમ અને પારદર્શક બને છે, જે અગાઉની સિસ્ટમ કરતાં સેબીને હેરાફેરી ઓળખવાની વધુ ક્ષમતા આપે છે. “એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે આવી હેરાફેરી વાળી પદ્ધતિઓની રિટેલ રોકાણકારો સહિત F&O સેગમેન્ટમાં ટ્રેડિંગ કરતા સહભાગીઓ પર ખૂબ મોટી અસરો પડે છે,” સેબીના હોલ-ટાઇમ મેમ્બર કમલેશ ચંદ્ર વર્ષ્ણેયે આદેશમાં જણાવ્યું હતું.

તેમણે ઉમેર્યું, “CAS માં ભાવની વાજબી શોધને ખલેલ પહોંચાડવા માટે કરવામાં આવતી કોઈપણ હેરાફેરી કે અયોગ્ય પ્રવૃત્તિઓ સામે નિયમનકારે સખત રીતે નિપટવું પડશે.” 46 પેજના આદેશમાં, સેબીએ આ બંને સંસ્થાઓની કાર્યપદ્ધતિ (modus operandi) ની રૂપરેખા આપી છે, જેમાં પોતે સમૃદ્ધ થવા માટે સેન્સેક્સના સૂચક ઇક્વિલિબ્રિયમ પ્રાઇસ (IEP), અથવા સેન્સેક્સની ક્લોઝિંગ પ્રાઇસને પ્રભાવિત કરવા માટે CAS દરમિયાન સેન્સેક્સના ઘટક શેર પર મોટા અને આક્રમક ખરીદ-વેચાણના ઓર્ડર આપવાનો સમાવેશ થાય છે.

કોપ્થોલના કિસ્સામાં, સંદર્ભ કિંમતથી નોંધપાત્ર રીતે ઊંચી કિંમતે અને ટૂંકા સમયગાળામાં સેન્સેક્સના ઘટકો પર મોટા બાય ઓર્ડર મૂકવામાં આવ્યા હતા, જેના પરિણામે IEP માં તીવ્ર ઉછાળો આવ્યો હતો. તે જ સમયે, કોપ્થોલ પાસે લોંગ કોલ અને શોર્ટ પુટ પોઝિશન્સ હતી જે સેન્સેક્સના ઘટકોમાં કૃત્રિમ વધારાથી લાભ મેળવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી હતી.

આદેશમાં ઉમેરાયું છે કે 13 ઓગસ્ટના રોજ CAS દરમિયાન સેન્સેક્સમાં બે સેકન્ડથી 28 સેકન્ડ સુધીના સમયગાળામાં ત્રણ તીવ્ર મુવમેન્ટ નોંધાઈ હતી. ઓર્ડર લોગ દર્શાવે છે કે બે સહભાગીઓ દ્વારા સંબંધિત ઓર્ડરનું નોંધપાત્ર એકત્રીકરણ થયું હતું, જેમાં પ્રથમ બે સેકન્ડના ઉછાળા દરમિયાન કોપ્થોલનો બાય-ઓર્ડર મૂલ્યમાં 99.91 ટકા અને 96.09 ટકા હિસ્સો હતો.

“આ પુટ ઓપ્શન્સમાંથી મળેલા વળતરને IEP ના પાંચ મિનિટના કૃત્રિમ દબાણથી ફાયદો થયો હતો જે પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ માનસી દ્વારા સંદર્ભ કિંમત કરતાં નોંધપાત્ર રીતે નીચા ભાવે સેન્સેક્સના 8 ઘટક શેરોમાં આક્રમક સેલ ઓર્ડર આપીને કરવામાં આવ્યું હતું. એકવાર પુટ ઓપ્શન્સમાં તેની હાલની પોઝિશન તેના ફાયદા માટે સ્ક્વેર ઓફ થઈ ગઈ, પછી માનસીએ સેલ ઓર્ડર રદ કરી દીધા,” આદેશમાં નોંધવામાં આવ્યું છે.

નિયમનકારે નોંધ્યું હતું કે જો IEP ને કૃત્રિમ રીતે દબાવવા માટે સેન્સેક્સના ઘટકોમાં સંદર્ભ કિંમતથી નીચેના ભાવે માનસીના સેલ ઓર્ડર મૂકવામાં આવ્યા ન હોત, તો માનસી તે ભાવે પુટ ઓપ્શન્સ વેચી શકી ન હોત જેનાથી તેને કથિત ગેરકાયદેસર નફો મેળવવામાં મદદ પણ મળી હતી.