ભારત કરતાં વધુ કાર્બન ઉત્સર્જન ઘણા નાના દેશો કરે છે, ગુજરાતમાં વાહનોના પ્રદુષણ કરતાં ઉદ્યોગોનું પ્રદુષણ વધુ

વિશ્વના મુખ્ય દેશો સાથે ભારત સરખામણી (કુલ અને માથાદીઠ ઉત્સર્જન)

ભારત વૈશ્વિક વસ્તીનો ૧૭% હિસ્સો ધરાવે છે, પરંતુ તેનું કુલ વાર્ષિક કાર્બન ઉત્સર્જન વૈશ્વિક સ્તરે ૫% થી ૭.૫% ની વચ્ચે જ છે. ભારતનો માથાદીઠ કાર્બન ઉત્સર્જન દર દર વર્ષે માત્ર ૨.૦ ટન છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ (૪.૭ ટન) ના અડધા કરતાં પણ ઓછો છે.

ઐતિહાસિક સચિત્ર હિસ્સો 1850 થી 2022/2026)

મોટર વાહનોનું પ્રદૂષણ કે મોટી કંપનીઓ: સત્ય શું છે?

1. • જેમાં મુખ્યત્વે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ (કોલસા આધારિત વીજળી) અને ભારે ઉદ્યોગો (સ્ટીલ, સિમેન્ટ, કેમિકલ્સ, રિફાઇનરીઓ) નો સમાવેશ થાય છે.
2. ઔદ્યોગિક પ્રોસેસ (Industrial Processes – IPPU): ~૮ ટકાથી ૧૬ ટકા
   • ઉત્પાદન દરમિયાન ફેક્ટરીઓમાંથી નીકળતા સીધા વાયુઓ.
3. વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્ર (Transport Sector): ~૯ ટકાથી ૧૩ ટકા
   • તમામ કાર, ટુ-વ્હીલર, ટ્રક, બસ અને રેલવે સહિતનું કુલ ઉત્સર્જન ભારતના કુલ ઉત્સર્જનના માત્ર ૧૦% થી ૧૩% ની આસપાસ જ રહે છે.
4. ખેતી અને કચરો (Agriculture & Waste): ~૧૧%

૨. મોટી કંપનીઓ અને વાહનો વચ્ચેનો તફાવત

• શહેરી સ્તરે ટેલપાઇપ પ્રદૂષણ: મોટર વાહનો PM2.5 અને NO₂ જેવા સ્થાનિક વાયુ પ્રદૂષકો (Air Pollutants) ઉત્સર્જિત કરે છે જે માનવ સ્વાસ્થ્યને તાત્કાલિક અસર કરે છે. આ કારણે મીડિયા અને સામાન્ય લોકોનું ધ્યાન વાહનો પર વધુ જાય છે.
• વૈશ્વિક કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ (CO₂): જો વૈશ્વિક તાપમાન વધારવા માટે જવાબદાર કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) ની વાત કરીએ તો મોટી ઔદ્યોગિક કંપનીઓ, રિફાઇનરીઓ, સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સ અને કોલસા આધારિત વીજમથકો વાહનો કરતાં ૫ થી ૬ ગણા વધુ જવાબદાર છે.
• તેથી, “માત્ર વાહનો જ પ્રદૂષણ માટે જવાબદાર છે” તે વાત અંશતઃ સ્થાનિક હવાની ગુણવત્તા (Air Quality Index) પૂરતી સીમિત છે. વૈશ્વિક કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટમાં મુખ્ય જવાબદારી મોટી કંપનીઓ અને વીજ ઉત્પાદન ક્ષેત્રની છે.

કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટમાં ગુજરાતની સ્થિતિ

1. ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જનમાં અગ્રેસર (Industrial IPPU Emissions):
   • CEEW (Council on Energy, Environment and Water) ના રિસર્ચ મુજબ, ભારતમાં ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ (Industrial Process and Product Use – IPPU) માંથી થતા કુલ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ગુજરાત સમગ્ર દેશમાં ૧૬% હિસ્સા સાથે પ્રથમ ક્રમે આવે છે.
   • રાજ્યમાં સ્થપાયેલા કેમિકલ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, સિમેન્ટ, ટેક્સટાઇલ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સના વિશાળ ક્લસ્ટરો આ માટે મુખ્ય પરિબળ છે.
2. વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્રે ઉત્સર્જન:
   • ભારતના રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ ઉત્સર્જનમાં મહારાષ્ટ્ર (૧૧.૮%) અને તામિલનાડુ (૧૦.૮%) પછી ગુજરાત ૨૩.૩૧ Tg (૯.૬%) સાથે દેશમાં ત્રીજા ક્રમે આવે છે.
   • ‘ગુજરાત ક્લાયમેટ એક્શન ટ્રેકર’ (GCAT) ના ડેટા દર્શાવે છે કે અમદાવાદ જેવા મહાનગરોમાં સ્થાનિક CO₂ ઉત્સર્જનમાં વાહનોનો હિસ્સો અંદાજે ૩૬% જેટલો નોંધાયો છે.
3. હરિયાળી ઊર્જા તરફ પ્રયાણ:
   • ઉચ્ચ ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન હોવા છતાં, ગુજરાત દેશમાં રિન્યુએબલ એનર્જી (સોલાર અને વિન્ડ પાવર) તેમજ ગ્રીન હાઇડ્રોજન ક્ષેત્રે સૌથી ઝડપથી રોકાણ આકર્ષિત કરતું રાજ્ય બન્યું છે, જેથી તે પોતાની ઔદ્યોગિક પ્રગતિને “લો-કાર્બન ડેવલપમેન્ટ” તરફ વાળી શકે.

નિષ્કર્ષ:ભારત પર વૈશ્વિક સ્તરે કાર્બન ઘટાડવાનું દબાણ કરવામાં આવે છે, પરંતુ ઐતિહાસિક અને માથાદીઠ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતના નાગરિકોનો વપરાશ ખૂબ સંતોષજનક અને મર્યાદિત છે. પર્યાવરણીય સુધારા માટે માત્ર સામાન્ય નાગરિકોના વાહનો પર નિયંત્રણ લાદવાને બદલે મોટી કંપનીઓ, થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન પ્રક્રિયાઓને ગ્રીન એનર્જી તરફ વાળવી સૌથી વધુ જરૂરી છે.