સરકારે નાઈટ્રોજન પરની સબસિડી બમણી કરી, ફોસ્ફરસમાં ૨૫ ટકા વધારી ને સલ્ફર પરની સબસિડી ત્રણ ગણી કરી

સરકારે નાઈટ્રોજન પરની સબસિડી બમણી કરી, ફોસ્ફરસમાં ૨૫ ટકા વધારી ને સલ્ફર પરની સબસિડી ત્રણ ગણી કરી

કેન્દ્ર સરકારે રવિ સિઝન ૨૦૨૬-૨૭ માટે ₹૬૨,૩૭૦.૦૨ કરોડની ખાતર સબસિડી મંજૂર કરી: બજેટ અંદાજ કરતાં ૬૪ ટકા વધુ ફાળવણી સાથે નાઈટ્રોજન પર બમણી અને સલ્ફર પર ત્રણ ગણી સબસિડી

પશ્ચિમ એશિયાના સંકટ અને ઈરાન યુદ્ધને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં ખાતર તેમજ તેના કાચા માલના ભાવમાં થયેલા અસાધારણ ઉછાળા વચ્ચે દેશના ખેડૂતોને મોંઘવારીના મારથી બચાવવા કેન્દ્ર સરકારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્રીય કેબિનેટે બુધવારે રવી સિઝન ૨૦૨૬-૨૭ (ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ થી માર્ચ ૨૦૨૭) માટે વિવિધ પ્રકારના ખાતરો પર રૂ. ૬૨,૩૭૦.૦૨ કરોડની સબસિડીને મંજૂરી આપી છે, જે ગત રવી સિઝન (૨૦૨૫-૨૬) ના રૂ.૩૭,૯૫૨ કરોડના બજેટ અંદાજ કરતાં રૂ. ૨૪,૪૧૭.૭૩ કરોડ-લગભગ ૬૪ ટકા વધુ છે. આ નિર્ણય હેઠળ સરકારે નાઈટ્રોજન પરની સબસિડી બમણી કરી છે, ફોસ્ફરસ પર ૨૫ ટકાનો વધારો કર્યો છે અને સલ્ફર પરની સબસિડી ત્રણ ગણી વધારી છે, જ્યારે ખેડૂતોને ડીએપી (DAP) ખાતરની ૫૦ કિલોની થેલી ₹૧,૩૫૦ ના સ્થિર ભાવે મળતી રહે તે માટે ખાસ જોગવાઈઓ ચાલુ રાખવાની જાહેરાત કરી છે.

પોષક તત્વો મુજબ સબસિડીના નવા દરો (પ્રતિ કિલોગ્રામ)

પોષક તત્વ (Nutrient)	ખરીફ ૨૦૨૬ (એપ્રિલ-સપ્ટેમ્બર)	રવિ ૨૦૨૬-૨૭ (ઓક્ટોબર-માર્ચ)	ફેરફાર / વધારો
નાઈટ્રોજન (N)	રૂ.૪ર૭.૩૨	રૂ.૯૪.૨૧	બમણી (લગભગ ૯૯ ટકા વધારો)
ફોસ્ફરસ (P)	રૂ.૫૨.૭૬	રૂ.૬૬.૧૧	૨૫ ટકાનો વધારો
સલ્ફર (S)	રૂ.૩.૧૬	રૂ.૧૦.૪૨	ત્રણ ગણાથી વધુ વધારો
પોટાશ (K)	રૂ.૨.૩૮	રૂ.૨.૩૮	યથાવત (કોઈ ફેરફાર નહીં)

બજેટ ગણિત અને વધતો નાણાકીય બોજ

• P&K સબસિડી રૂ.૧ લાખ કરોડને પાર: ખરીફ ૨૦૨૬ માટે ફાળવવામાં આવેલા રૂ.૪૧,૫૩૩.૮૧ કરોડ અને હવે રવી સિઝન માટે મંજૂર થયેલા રૂ.૬૨,૩૭૦.૦૨ કરોડ મળીને નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ (FY27)માં ફોસ્ફેટિક અને પોટાસિક (P&K) ખાતરો પરનો કુલ ખર્ચ રૂ.૧ લાખ કરોડના આંકડાને વટાવી ગયો છે, જે રૂ.૫૪,૦૦૦ કરોડના બજેટ અંદાજ કરતાં ઘણો વધારે છે.

• કુલ ખાતર સબસિડી રૂ.૩.૫૦ લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ: સરકારે FY27 માટે કુલ ખાતર સબસિડીનું બજેટ રૂ.૧.૭૧ લાખ કરોડ રાખ્યું હતું (જેમાં યુરિયા માટે રૂ.૧.૧૭ લાખ કરોડ સામેલ હતા), જે FY26 ના રૂ.૧.૮૬ લાખ કરોડ કરતાં ૮ ટકા ઓછું હતું. પરંતુ ૨૮ ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલા ઈરાન યુદ્ધને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે યુરિયા અને એલએનજીના ભાવ આસમાને પહોંચતા કુલ સબસિડી બિલ રૂ.૩ લાખ કરોડથી રૂ.૩.૫૦ લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાની શક્યતા છે.

• પ્રથમ ૬ મહિનામાં ૭૦ ટકા બજેટ વપરાયું: કંટ્રોલર જનરલ ઓફ એકાઉન્ટ્સના આંકડા મુજબ, સપ્ટેમ્બર સુધીના પ્રથમ છ મહિનામાં જ ખાતર સબસિડી પાછળ FY27 ના કુલ બજેટ અંદાજના ૭૦ ટકાથી વધુ રકમ ખર્ચાઈ ચૂકી છે.

• રાજકોષીય ખાધ પર અસર: બેંક ઓફ બરોડાના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી મદન સબનવીસના જણાવ્યા અનુસાર, ખાદ્ય ફુગાવાને કાબૂમાં રાખવા ખેતીની પડતર કિંમત ઘટાડવી જરૂરી છે. આ ઊંચા સબસિડી બિલને કારણે દેશની રાજકોષીય ખાધ જીડીપીના ૦.૩ ટકા સુધી વધી શકે છે.

ઘરેલું ઉત્પાદકો માટે ‘સલ્ફર પેકેજ’ અને ખેડૂતો માટે રાહત

• ઘરેલું ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન: કેન્દ્રીય માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે કેબિનેટ બેઠક બાદ માહિતી આપતા જણાવ્યું કે સરકારે ઘરેલું ખાતર ઉત્પાદકો માટે ખાસ ‘સલ્ફર પેકેજ’ પણ મંજૂર કર્યું છે. આ હેઠળ ઉત્પાદકોને સલ્ફર અને સલ્ફ્યુરિક એસિડની વાસ્તવિક ખરીદ કિંમતના ૨૦ ટકા રકમ ચૂકવવામાં આવશે. આ માટે સલ્ફરની લઘુત્તમ કિંમત પ્રતિ ટન $૮૦૦ અને સલ્ફ્યુરિક એસિડ માટે પ્રતિ ટન $૨૬૬.૬૭ નક્કી કરવામાં આવી છે.

• વૈકલ્પિક ખાતરોનો ઉપયોગ: ખાતર વિભાગ દ્વારા આ અંગે વિગતવાર માર્ગદર્શિકા જાહેર કરાશે. આ પગલાથી આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને ડીએપીના વિકલ્પ તરીકે એસએસપી તેમજ યુરિયાના વિકલ્પ તરીકે એમોનિયમ સલ્ફેટના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન મળશે, જેનાથી જમીનમાં પોષક તત્વોનું સંતુલન જળવાઈ રહેશે.

• DAP રૂ.૧,૩૫૦ માં જ મળશે: ખાતર કંપનીઓને ડીએપીની છૂટક કિંમત નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા હોવા છતાં, સરકારે કંપનીઓને ૫૦ કિલોની થેલી રૂ.૧,૩૫૦ થી વધુ ભાવે ન વેચવા સૂચના આપી છે. NBS માળખા ઉપરાંતની ખાસ જોગવાઈઓ આયાતી અને સ્વદેશી TSP તથા આયાતી MAP ખાતરો માટે પણ લંબાવવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત SSP પર નૂર સબસિડી અને એમોનિયમ સલ્ફેટ પરની સબસિડી રવી સિઝનમાં પણ ચાલુ રહેશે.

• ઉદ્યોગ જગતનું સ્વાગત: ફર્ટિલાઇઝર એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયાના ચેરમેન એસ. શંકરસુબ્રમણ્યમે આ નિર્ણયને સમયસર અને સકારાત્મક ગણાવતા કહ્યું કે આનાથી પોષણક્ષમ ભાવે P&K ખાતરોની પૂરતી ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત થશે.

દેશમાં ખાતરનો વર્તમાન સ્ટોક અને રવી સિઝનની અંદાજિત માંગ (લાખ ટનમાં)

ખાતરનો પ્રકાર	૧૦ નવેમ્બર ૨૦૨૫ નો સ્ટોક	૧૦ નવેમ્બર ૨૦૨૬ નો સ્ટોક	રવિ સિઝન ૨૦૨૬-૨૭ ની અંદાજિત માંગ
યુરિયા (Urea)	૭૨.૧૪ લાખ ટન	૧૦૩.૧૨ લાખ ટન	૧૯૯.૨૭ લાખ ટન
ડીએપી (DAP)	૨૪.૮૬ લાખ ટન	૨૮.૬૫ લાખ ટન	૫૫.૦૭ લાખ ટન
કોમ્પ્લેક્સ (NPKS)	૪૨.૪૪ લાખ ટન	૬૦.૮૭ લાખ ટન	૭૯.૧૨ લાખ ટન
એમઓપી (MOP)	૧૦.૭૮ લાખ ટન	૨૦.૦૮ લાખ ટન	૧૬.૪૦ લાખ ટન
એસએસપી (SSP)	૨૩.૨૪ લાખ ટન	૨૨.૪૯ લાખ ટન	—
કુલ ખાતર (Total)	૧૭૩.૪૬ લાખ ટન	૨૩૫.૨૧ લાખ ટન	અંદાજે ૩૫૦ લાખ ટન