બેન્કિંગ ફ્રોડ અને ગ્રાહકોની સુરક્ષા વધારવી અનિવાર્ય બની ગઈ

ગ્રાહકોના ખાતામાંથી નાણાં ઉપાડી લીધા હતા. એસએમએસ એલર્ટ બંધ કરવા, અન્ય બિનસંબંધિત વ્યક્તિઓને જોઈન્ટ-હોલ્ડર બનાવવા અને ફિક્સ ડિપોઝિટ અકાળે તોડી નાખવા જેવી ગડબડ કરવામાં આવી

બેન્કિંગ ટ્રાન્ઝેક્શનના એસએમએસ આવતા બંધ થાય તો ચેતી જજો. ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ પણ ગમે ત્યારે ઉપડી જવાનું જોખમ

તાજેતરમાં વિવિધ જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકોમાં બનેલી ડેટા લીક અને આંતરિક નાણાકીય ગડબડની ઘટનાઓએ બેંકના થાપણદારો માટે ચિંતાજનક પરિસ્થિતિ ઊભી કરી છે. સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયાએ ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. એક ઓફિસ આસિસ્ટન્ટે અન્ય ૬ અધિકારીઓના લોગિન આઈડીનો બિનઅધિકૃત ઉપયોગ કરીને ૩ વર્ષમાં ગ્રાહકોના ખાતામાંથી નાણાં ઉપાડી લીધા હતા. એસએમએસ એલર્ટ બંધ કરવા, અન્ય બિનસંબંધિત વ્યક્તિઓને જોઈન્ટ-હોલ્ડર બનાવવા અને ફિક્સ ડિપોઝિટ અકાળે તોડી નાખવા જેવી ગડબડ કરવામાં આવી હતી. પંજાબ નેશનલ બેન્કના અંદાજ મુજબ રૂ. ૧૦.૨૪ કરોડનું નુકસાન થયું છે, જ્યારે ગ્રાહકો રૂ. ૩૫ કરોડના નુકસાનનો દાવો કરી રહ્યા છે.

હેલો બેન્કરના રિપોર્ટ મુજબ સરપ્રાઇઝ ઇન્સપેક્શન દરમિયાન શાખાના કમ્પ્યુટર્સ અને કેશ કાઉન્ટર પર બહારના વ્યક્તિઓ (રિકવરી એજન્ટ્સ, બિઝનેસ કરસ્પોન્ડન્ટ્સ) કામ કરતા ઝડપાતા પંજાબ નેશનલ બેન્કેએ આશરે ૨૦ બ્રાન્ચ હેડ્સને સસ્પેન્ડ કર્યા છે. આઈડીએફસી ફર્સ્ટ બેન્કના હરિયાણા સરકારના ખાતાઓમાં રૂ. ૫૯૦ કરોડથી વધુનું કૌભાંડ આચરવામાં આવ્યું હતું. ગડબડ બહાર આવતા બેંકે તપાસ પૂર્ણ થાય તે પહેલા જ રૂ. ૫૮૩ કરોડ (વ્યાજ સાથે કુલ રૂ. ૬૪૫ કરોડ) હરિયાણા સરકારને ચૂકવી આપ્યા હતા. સેન્ટ્રલ બ્યુરોઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશને સરકારી અધિકારીઓ અને બેંક કર્મચારીઓની મિલીભગત સામે ચાર્જશીટ દાખલ કરી છે.

સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (SBI): ઓક્ટોબરમાં SBI એ સ્ટોક એક્સચેન્જને જાણ કરી હતી કે ડાર્ક વેબ (Dark Web) પર ૩,૮૯૭ ગ્રાહકોના પર્સનલ ડેટા/રેકોર્ડ્સ લીક થયા છે.

એયુ સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંક (AU Small Finance Bank): થર્ડ-પાર્ટી પ્લેટફોર્મ પરથી વાહન લોન ધરાવતા ગ્રાહકોનો ડેટા લીક થયો હોવાની તપાસ ચાલી રહી છે.

સેન્ટ્રલ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (Central Bank of India): RBI ખાતેના બેંકના સેટલમેન્ટ એકાઉન્ટમાંથી ₹૧૩.૯૭ કરોડ ગાયબ થવાની ઘટના નોંધાઈ છે.

પેપર ટ્રાયલનો અભાવ: ગ્રાહકો હવે પાસબુક કે પેપર રેકોર્ડ રાખવાને બદલે માત્ર ઇલેક્ટ્રોનિક સ્ટેટમેન્ટ્સ પર નિર્ભર રહે છે. કર્મચારીઓ જો સિસ્ટમમાં ડેટા બદલી નાખે કે એલર્ટ બંધ કરી દે, તો ગ્રાહક માટે પોતાની સાચા બેલેન્સની સાબિતી આપવી મુશ્કેલ બની જાય છે.

ક્રોસ-સેલિંગ અને ડેટા એક્સેસ: મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, વીમો કે ડિમેટ એકાઉન્ટ વેચવા માટે બેંકના અનેક કર્મચારીઓ (RM, વેલ્થ ટીમ) પાસે ગ્રાહકના ખાતાની તમામ ગોપનીય માહિતી પહોંચી જાય છે.

ઓપન બેન્કિંગ અને થર્ડ-પાર્ટી એપ્સ: સિંગલ એપ અથવા અકાઉન્ટ એગ્રીગેટર દ્વારા તમામ એકાઉન્ટ્સ લિંક થવાથી અને થર્ડ-પાર્ટી SaaS પ્લેટફોર્મ્સના ઉપયોગથી સાયબર અને ડેટા લીકનું જોખમ ગુણાકારમાં વધે છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ટૂલ્સનું નવું જોખમ: અનધિકૃત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એજન્ટ્સ અને થર્ડ-પાર્ટી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ટૂલ્સ પર બેન્કિંગ ક્રેડેન્શિયલ્સ શેર કરવાથી ગ્રાહકની જાણ બહાર પણ ટ્રાન્ઝેક્શન થવાની શક્યતા રહે છે.

 રેગ્યુલેટરી નિયમો: ભારત અને વિદેશની સ્થિતિ

RBI ના ૨૦૧૭ ના નિયમો મુજબ, ગ્રાહકના વાંક વગર અને સમયસર રિપોર્ટિંગ કરવાથી અનધિકૃત ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાન્ઝેક્શનની જવાબદારી બેંકની રહે છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૭ થી લાગુ થનારા સુધારેલા નિયમો મુજબ, થર્ડ-પાર્ટી બ્રીચ કિસ્સામાં જો ગ્રાહક ૫ કેલેન્ડર દિવસમાં જાણ કરે તો તેને શૂન્ય જવાબદારી અને તુરંત રિફંડનો લાભ મળશે. આ નિયમો બેંક શાખા સ્તરે રોગ કર્મચારીઓ દ્વારા થતી ફ્રોડ કે એફડી તોડવાની આંતરિક ચોરીને સંપૂર્ણ આવરી લેતા નથી.

યુરોપિયન યુનિયન (EU): અદાલતના ચુકાદા મુજબ, અનધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શન થાય ત્યારે બેંકે પહેલા ગ્રાહકને નાણાં રિફંડ કરવા પડે છે અને ત્યાર બાદ બેંક ગ્રાહકની ભૂલ અંગે દલીલ કરી શકે છે.

બ્રિટન (UK): ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ થી ‘ઓથોરાઇઝ્ડ પુશ-પેમેન્ટ ફ્રોડ’ માં મોકલનાર અને મેળવનાર બંને બેંકોએ નુકસાનનું ખર્ચ અડધું-અડધું ભોગવવું પડે છે.

સિંગાપોર: ‘શેર્ડ રિસ્પોન્સિબિલિટી ફ્રેમવર્ક’ હેઠળ બેંકો અને ટેલિકોમ કંપનીઓની જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી છે.

ગ્રાહકો માટે જરૂરી સાવચેતી 

એલર્ટ સક્રિય રાખવા: ખાતામાં થતી દરેક નાની-મોટી લેવડ-દેવડ માટે SMS, Email અને એપ નોટિફિકેશન ચાલુ રાખવા અને તેને તરત ચકાસવા જરૂરી છે.  દર મહિને ઇ-સ્ટેટમેન્ટ ડાઉનલોડ કરીને સાચવવું જેથી સ્વતંત્ર રેકોર્ડ જળવાઈ રહે તેવી વ્યવસ્થા કરવી જરૂરી છે.

ગોપનીય વિગતો છૂપાવવી જરૂરી છે.: OTP, PIN, CVV કે પાસવર્ડ ક્યારેય કોઈની સાથે શેર ન કરવા જોઈએ. અનન્ય કૉલ્સ પર અવિશ્વાસ: બેંક તરફથી કૉલ હોવાનો દાવો કરતી અજાણી વ્યક્તિ કે મેસેજ પર આંધળો વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ. આ બેન્કિંગ પ્રદૂષણ અને સુરક્ષા અહેવાલ સંબંધિત વધુ કઈ બાબતો તપાસવા માંગશો?