ઓછા વરસાદ વચ્ચે ભૂગર્ભજળ સંકટથી બચવા વૈજ્ઞાનિક રિચાર્જ, સૂક્ષ્મ સિંચાઈ અને પાક વૈવિધ્યકરણ જ એકમાત્ર ઉકેલ
અલ-નીનો અને ઓછા વરસાદ વચ્ચે ભૂગર્ભજળ સંકટ: વૈજ્ઞાનિક રિચાર્જ, સૂક્ષ્મ સિંચાઈ અને પાક વૈવિધ્યકરણ જ એકમાત્ર ઉકેલ
અમદાવાદ, ૧૩ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ઃ અલ-નીનોની અસર, ઊંચા તાપમાન અને અનિયમિત વરસાદને કારણે ભારતના ભૂગર્ભજળના ભંડાર પર ભારે દબાણ સર્જાયું છે ભારતીય હવામાન વિભાગના આંકડા મુજબ જૂનથી સપ્ટેમ્બરના ચોમાસા દરમિયાન દેશમાં ૭૫૯.૪ મીમી વરસાદ નોંધાયો હતો, જે લાંબા ગાળાની સરેરાશ કરતાં ૧૨.૬ ટકા ઓછો છે. નવેમ્બર-ડિસેમ્બરમાં પણ અલ-નીનોની તીવ્ર સ્થિતિ અને ઓછા વરસાદની આગાહી વચ્ચે શિયાળુ (રવી) પાકની સિંચાઈ માટે ખેડૂતો ફરી ભૂગર્ભજળ પર નિર્ભર બનશે, જેના કારણે જળસંકટ વધુ ઘેરું બનવાની ભીતિ છે.
દેશના ભૂગર્ભજળની વર્તમાન સ્થિતિ અને ‘પુનઃ ભરણ’ પહેલ
CGWBના આંકડાકીય તારણો: સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડ (CGWB)ના ૨૦૨૫ ના મૂલ્યાંકન મુજબ, દેશમાં વાર્ષિક ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ ૪૪૮.૫૨ બિલિયન ક્યુબિક મીટર છે, જ્યારે ઉપાડવા યોગ્ય જળસંસાધન ૪૦૭.૭૫ બિલિયન ક્યુબિક મીટર છે. તેની સામે વાર્ષિક પાણીનો ઉપાડ ૨૪૭.૨૨ બિલિયન ક્યુબિક મીટર (ઉપલબ્ધ જથ્થાના ૬૦.૬૩ ટકા) સુધી પહોંચી ગયો છે. દેશના ૭૩૦ યુનિટ્સ ‘ઓવર-એક્સપ્લોઈટેડ’ (અતિ-શોષિત) શ્રેણીમાં મુકાયા છે. કુલ ભૂગર્ભજળના ઉપાડમાં ૮૭ ટકા હિસ્સો એકલા કૃષિ ક્ષેત્રનો છે.
જળ શક્તિ મંત્રાલયની ડિજિટલ પહેલ: આ પડકારને પહોંચી વળવા જળ શક્તિ મંત્રાલયે ‘પુનઃ ભરણ’ (Punah Bharan) મોબાઈલ એપ્લિકેશન અને વેબ પોર્ટલ લોન્ચ કર્યા છે. આ એપ વરસાદ, ભૂગર્ભજળ સ્તર, જમીનના ઢાળ અને ડ્રેનેજ ડેટાના આધારે ૩ કિલોમીટરની ત્રિજ્યામાં કૃત્રિમ રિચાર્જ ઝોન અને યોગ્ય માળખા સૂચવે છે, જ્યારે વેબ પોર્ટલ ગ્રામ્ય સ્તરના નકશા અને GIS ટૂલ્સ પૂરા પાડે છે.
માત્ર ટેકનોલોજી પૂરતી નથી: ખેતીની પદ્ધતિમાં બદલાવ અનિવાર્ય
રામગંગા બેસિન પરના ૨૦૨૫ ના એક અભ્યાસમાં બહાર આવ્યું છે કે વર્તમાન રિચાર્જ કાર્યક્રમોથી ભૂગર્ભજળના સંગ્રહમાં ૨૫૫ મિલિયન ક્યુબિક મીટરનો ઉમેરો થયો હોવા છતાં જળસ્તર ઘટવાનું ચાલુ જ રહ્યું છે. આ દર્શાવે છે કે જળસંચયની સાથે નીચેના પગલાં અનિવાર્ય છે.
સૂક્ષ્મ સિંચાઈ અને ઓછા પાણીવાળા પાકો: ટપક સિંચાઈ અપનાવવી અને વધુ પાણી માંગતા પાકોને બદલે ઓછા પાણીએ પાકતા પાકો (પાક વૈવિધ્યકરણ) તરફ વળવું જરૂરી છે. ઓછા પાણીવાળા પાકોની સરકારી ધોરણે ખાતરીપૂર્વક ખરીદી, પાક વીમો અને બજારની સુવિધા પૂરી પાડવાથી નાના અને સીમાંત ખેડૂતો પાક બદલવા માટે પ્રોત્સાહિત થશે.
ગુજરાતના ભૂગર્ભજળ સ્તરની સ્થિતિ અને ડાર્કઝોન
ગુજરાતમાં રાજ્ય સરકારના ‘સુજલામ સુફલામ જળ અભિયાન’ અને ચેકડેમ નિર્માણને કારણે મધ્ય અને દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક ભાગોમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ ઉત્તર ગુજરાત, કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના અમુક વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભજળનું અતિ-શોષણ હજુ પણ મોટો પડકાર છે, એમ ગુજરાત વોટર રિસોર્સિસ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન – GWRDC ડેટા દર્શાવી રહ્યો છે.
ગુજરાતના ડાર્કઝોન અને ભૂગર્ભજળ સ્તરની સત્તાવાર સ્થિતિ
માપદંડ ગુજરાતની સ્થિતિ અને આંકડાકીય વિગત કુલ મૂલ્યાંકન કરાયેલા તાલુકા (Assessment Units) ૨૫૨ તાલુકા / યુનિટ્સ ઓવર-એક્સપ્લોઈટેડ (ડાર્કઝોન – ૧૦૦ ટકાથી વધુ ઉપાડ) ૨૩ તાલુકા (જ્યાં વરસાદી રિચાર્જ કરતાં પાણીનો ઉપાડ વધુ છે) ક્રિટિકલ (અતિ-સંવેદનશીલ – ૯૦ થી ૧૦૦ ટકા ઉપાડ) ૫ તાલુકા સેમી-ક્રિટિકલ (સંવેદનશીલ – ૭૦ થી ૯૦ ટકા ઉપાડ) ૨૨ તાલુકા સેફ (સુરક્ષિત ઝોન – ૭૦ ટકાથી ઓછો ઉપાડ) ૧૯૬ તાલુકા (અને ૬ ખારાશ પ્રભાવિત યુનિટ્સ) રાજ્યનો સરેરાશ ભૂગર્ભજળ ઉપાડ ~૫૬.૫૦ ટકા (રાષ્ટ્રીય સરેરાશ ૬૦.૬૩ ટકા કરતાં થોડો સારો) ભૂગર્ભજળની ઊંડાઈ ઉત્તર ગુજરાતના ડાર્કઝોનમાં ૧૫૦ થી ૩૦૦+ મીટર ઊંડે પાણી પહોંચ્યા (સોર્સ: CGWB નેશનલ કમ્પાઈલેશન ઓન ડાયનેમિક ગ્રાઉન્ડ વોટર રિસોર્સિસ ઓફ ઈન્ડિયા રિપોર્ટ ૨૦૨૪-૨૫ અને રાજ્ય જળ સંપત્તિ વિભાગ અહેવાલ, નવેમ્બર ૨૦૨૬)
ગુજરાતના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓની યાદી (૨૦૨૬)
CGWBના નવીનતમ મૂલ્યાંકન અને રાજ્ય જળ સંપત્તિ વિભાગના પ્રિ-મોન્સૂન અને પોસ્ટ-મોન્સૂન નિરીક્ષણ અહેવાલ (સોર્સ: CGWB અને GWRDC, ૨૦૨૫-૨૦૨૬) અનુસાર, ગુજરાતમાં ભૂગર્ભજળના અતિ-શોષણ અને ઊંડા જળસ્તરથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત જિલ્લાઓની વિગતો નીચે મુજબ છે:
મહેસાણા (Mehsana): રાજ્યમાં ભૂગર્ભજળ સંકટથી સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત જિલ્લો. અહીંના મોટાભાગના તાલુકાઓ (વિસનગર, વિજાપુર, કડી, મહેસાણા, ઊંઝા, ખેરાલુ) ઓવર-એક્સપ્લોઈટેડ (ડાર્કઝોન) શ્રેણીમાં છે, જ્યાં પાણીનું સ્તર ૨૦૦ થી ૩૫૦ મીટર સુધી નીચે ઊતરી ગયું છે અને ફ્લોરાઈડની સમસ્યા પણ જોવા મળે છે.
બનાસકાંઠા (Banaskantha): ડીસા, પાલનપુર, ધાનેરા, થરાદ અને વાવ જેવા તાલુકાઓમાં બટાટા અને અન્ય બાગાયતી પાકો માટે ટ્યુબવેલ દ્વારા થતા અતિશય સિંચાઈ ઉપાડને કારણે જળસ્તર ૧૫૦ થી ૩૦૦ મીટર નીચે પહોંચ્યું છે. આ જિલ્લો રાજ્યમાં સૌથી વધુ ડાર્કઝોન તાલુકા ધરાવતા જિલ્લાઓમાં સામેલ છે.
ગાંધીનગર (Gandhinagar): માણસા, કલોલ અને ગાંધીનગર તાલુકામાં શહેરીકરણ અને કૃષિ ઉપાડને કારણે ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ કરતાં ઉપાડનું પ્રમાણ ૧૨૦ ટકાથી વધુ નોંધાયું છે, જેનાથી જળસ્તર ૧૮૦ થી ૨૮૦ મીટર નીચે ગયું છે.
પાટણ (Patan): ચાણસ્મા, પાટણ અને સિદ્ધપુર તાલુકાઓ ડાર્કઝોન શ્રેણીમાં આવે છે, જ્યાં ઊંડા બોરવેલ પર નિર્ભરતા અને ખારાશ (Salinity) વધવાની સમસ્યા ગંભીર બની છે.
કચ્છ (Kutch): ભચાઉ, રાપર, માંડવી અને અંજાર જેવા વિસ્તારોમાં અનિયમિત વરસાદ અને ઊંડા જળસ્તરને કારણે ભૂગર્ભજળ પર ભારે દબાણ છે; દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ખારાશ આગળ વધવાની સમસ્યા પણ નોંધાઈ છે.
અમદાવાદ (Ahmedabad): દસક્રોઈ અને સાણંદના કેટલાક ભાગોમાં ઔદ્યોગિક અને કૃષિ વપરાશને કારણે ભૂગર્ભજળનું સ્તર ૧૦૦ થી ૨૦૦ મીટર નીચે નોંધાયું છે.
સાબરકાંઠા અને અરવલ્લી (Sabarkantha & Aravalli): હિંમતનગર, ઈડર અને મોડાસા પંથકમાં હાર્ડ-રોક (ખડકાળ) ભૂસ્તર હોવાથી વરસાદી પાણી ઓછું ઊતરે છે, જેના કારણે ઉનાળા અને રવી સિઝનમાં જળસ્તરમાં તીવ્ર ઘટાડો નોંધાય છે.
જળ શક્તિ મંત્રાલયની ‘પુનઃ ભરણ’ (Punah Bharan) એપ અને પોર્ટલની કાર્યપદ્ધતિ
કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રાલય દ્વારા વિકસિત ‘પુનઃ ભરણ’ (Punah Bharan) મોબાઈલ એપ અને વેબ પોર્ટલ વૈજ્ઞાનિક ઢબે ભૂગર્ભજળ રિચાર્જનું આયોજન કરવા માટેનું ડિજિટલ માધ્યમ છે (સોર્સ: જળ શક્તિ મંત્રાલય / CGWB). ત્રણ ૩ કિલોમીટરની ત્રિજ્યામાં સચોટ માર્ગદર્શન મળી રહે છે. આ એપ જીઓસ્પેશિયલ ડેટા, સ્થાનિક વરસાદ, ભૂગર્ભજળનું સ્તર, જમીનનો ઢાળ અને પાણીના વહેણનું વિશ્લેષણ કરીને યુઝરના લોકેશનની આસપાસ ૩ કિલોમીટરની ત્રિજ્યામાં કૃત્રિમ રિચાર્જ માટેના શ્રેષ્ઠ સ્થળો સૂચવે છે. જમીનની ભૌગોલિક સ્થિતિ મુજબ કયા વિસ્તારમાં રિચાર્જ શાફ્ટ, પરકોલેશન ટેન્ક, ચેકડેમ કે રૂફટોપ રેઈનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ વધુ અસરકારક રહેશે તેની તકનીકી ભલામણ કરે છે. વેબ પોર્ટલ પર ગ્રામ પંચાયતો અને સ્થાનિક સત્તામંડળો માટે ગામ દીઠ નકશા અને GIS ટૂલ્સ ઉપલબ્ધ છે, જેનાથી સરકારી ભંડોળનો ખર્ચ એવા સ્થળોએ જ થાય જ્યાં પાણી જમીનમાં ઉતરવાની ક્ષમતા સૌથી વધુ હોય તેનો અંદાજ મળી રહે છે.
ગુજરાતમાં ડાર્કઝોન ઘટાડવા માટે સરકારની મુખ્ય યોજનાઓ
સુજલામ સુફલામ જળ અભિયાન:
રાજ્ય સરકાર દ્વારા દર વર્ષે ચોમાસા પહેલા તળાવો ઊંડા કરવા, ચેકડેમોનું ડિસિલ્ટિંગ (કાંપ કાઢવો), નદીઓ પુનર્જીવિત કરવી અને નહેરોની સફાઈ કરવાનું મોટા પાયે અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે, જેનાથી વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ વધે છે અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ થાય છે (સોર્સ: નર્મદા, જળ સંપત્તિ, પાણી પુરવઠા અને કલ્પસર વિભાગ, ગુજરાત સરકાર).
સબસીડી સહાય: ગુજરાત ગ્રીન રિવોલ્યુશન કંપની (GGRC) મારફતે ડાર્કઝોન અને અન્ય વિસ્તારોના ખેડૂતોને ટપક સિંચાઈ (Drip Irrigation) અને ફુવારા પદ્ધતિ અપનાવવા માટે ૭૦ ટકાથી ૮૫ ટકા સુધીની નાણાકીય સબસીડી આપવામાં આવે છે (અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિ અને નાના ખેડૂતોને વધારાનો લાભ). આનાથી સિંચાઈના પાણીમાં ૪૦ થી ૬૦ ટકા સુધીની બચત થાય છે.
અટલ ભૂજલ યોજના (Atal Bhujal Yojana):
ગુજરાતના બનાસકાંઠા, મહેસાણા, પાટણ, ગાંધીનગર, સાબરકાંઠા અને કચ્છ સહિતના અતિ-શોષિત જિલ્લાઓમાં લોકભાગીદારીથી ગ્રામ્ય સ્તરે ‘વોટર સિક્યુરિટી પ્લાન’ બનાવી ભૂગર્ભજળના વપરાશ પર નિયંત્રણ અને રિચાર્જની કામગીરી કરવામાં આવે છે.
ગુજરાતના ભૂગર્ભજળ સ્તરની તાલુકાવાર સત્તાવાર સ્થિતિ
સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડ (CGWB) અને ગુજરાત વોટર રિસોર્સિસ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (GWRDC) ના નવીનતમ મૂલ્યાંકન મુજબ રાજ્યના કુલ ૨૫૨ મૂલ્યાંકન યુનિટ્સ (તાલુકાઓ) માંથી ૨૩ તાલુકાઓ ‘ઓવર-એક્સપ્લોઈટેડ’ (ડાર્કઝોન), ૫ તાલુકાઓ ‘ક્રિટિકલ’ અને ૨૨ તાલુકાઓ ‘સેમી-ક્રિટિકલ’ શ્રેણીમાં નોંધાયા છે.
૧. ઓવર-એક્સપ્લોઈટેડ (ડાર્કઝોન) તાલુકાઓની યાદી (જ્યાં રિચાર્જ કરતાં પાણીનો ઉપાડ ૧૦૦ ટકાથી વધુ છે)
ક્રિટિકલ (અતિ-સંવેદનશીલ) અને સેમી-ક્રિટિકલ તાલુકાઓની સ્થિતિ
-
ક્રિટિકલ તાલુકાઓ (ઉપાડ ૯૦ ટકાથી ૧૦૦ ટકા): બનાસકાંઠાનો લાખણી અને દાંતીવાડા, પાટણનો સરસ્વતી, મહેસાણાનો બેચરાજી અને કચ્છનો માંડવી તાલુકો ડાર્કઝોનની અણી પર (ક્રિટિકલ ઝોનમાં) છે.
-
સેમી-ક્રિટિકલ તાલુકાઓ (ઉપાડ ૭૦ ટકાથી ૯૦ ટકા): આ શ્રેણીમાં કુલ ૨૨ તાલુકાઓ સામેલ છે, જેમાં મુખ્યત્વે અરવલ્લી (મોડાસા, બાયડ), સાબરકાંઠા (ઈડર, પ્રાંતિજ, તલોદ), ખેડા (કપડવંજ, કઠલાલ), આણંદ (પેટલાદ, બોરસદ), વડોદરા (પાદરા, કરજણ), જામનગર (ધ્રોલ, જોડિયા), રાજકોટ (ગોંડલ, જેતપુર) અને કચ્છ (અંજાર, મુંદ્રા, ભુજ) ના વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.
-
સુરક્ષિત (Safe) તાલુકાઓ: દક્ષિણ ગુજરાત (સુરત, નવસારી, વલસાડ, ડાંગ, તાપી, ભરૂચ) અને મધ્ય-સૌરાષ્ટ્રના મોટાભાગના ૧૯૬ તાલુકાઓ સારા વરસાદ અને નહેર સિંચાઈ નેટવર્કને કારણે સુરક્ષિત શ્રેણીમાં છે.
