ખેતીમાં રાસાયણિક જંતુનાશકો પર અંકુશ: જનસ્વાસ્થ્ય, આત્મહત્યા નિવારણ અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય
ખેતીમાં નિંદણનાશક રાસાયણિક જંતુનાશકો પર અંકુશ: જનસ્વાસ્થ્ય, આત્મહત્યા નિવારણ અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય
પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડથી ચેતાતંત્ર-ન્યૂરોલોજિકલ તકલીફો સહિત લિવર, કિડની, પાચનતંત્ર અને શ્વસનતંત્ર સંબંધિત ગંભીર દીર્ઘકાલીન બીમારીઓ થવાના પુરાવા મળ્યા
૨૦૨૦થી પડતર પેસ્ટિસાઇડ મેનેજમેન્ટ બિલ ૨૦૨૦ને વહેલી તકે કાયદાનું સ્વરૂપ આપવું જોઈએ,
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા તાજેતરમાં ૨૨ સપ્ટેમ્બરના રોજ અત્યંત જોખમી જંતુનાશક ગણાતા નીંદણનાશક ‘પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડ’ના રજિસ્ટ્રેશન પર મૂકવામાં આવેલો પ્રતિબંધ કૃષિ ક્ષેત્રની નીતિમાં એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ અને આવકારદાયક વળાંક છે. અત્યંત જોખમી જંતુનાશકો પર નિયંત્રણ કે તબક્કાવાર પ્રતિબંધ માત્ર ખેતી અને પર્યાવરણની સુરક્ષા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે જનસ્વાસ્થ્યની સલામતી વધશે. તેમ જ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આત્મહત્યા નિવારક પરિબળ તરીકે પણ કામ કરી શકે છે.
પેરાક્વેટની ઘાતકતા અને વૈશ્વિક વલણ: વિશ્વના ૭૦ થી વધુ દેશોએ પેરાક્વેટ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, જ્યારે અન્ય દેશોએ તેના પર કડક નિયંત્રણો લાદ્યા છે. ભારતમાં તેલંગાણા, ઓડિશા અને તમિલનાડુ સહિતના અનેક રાજ્યોમાં પેરાક્વેટના કારણે થયેલા મૃત્યુના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. આ રસાયણની અત્યંત ઓછી માત્રા પણ જીવલેણ ઝેર બની શકે છે અને સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે તેની કોઈ ચોક્કસ મારણ દવા ઉપલબ્ધ નથી. ઉપરાંત તેના સંપર્કમાં આવવાથી ચેતાતંત્ર-ન્યૂરોલોજિકલ તકલીફો સહિત લિવર, કિડની, પાચનતંત્ર અને શ્વસનતંત્ર સંબંધિત ગંભીર દીર્ઘકાલીન બીમારીઓ થવાના પુરાવા પણ મળ્યા છે.
આંકડાકીય વાસ્તવિકતા અને ગ્રામીણ સમાજ પર અસર: કૃષિપ્રધાન સમાજની એક વિશિષ્ટતા એ છે કે ઝેરી રસાયણો ઘણીવાર ખેડૂતો અને ખેતમજૂરોના ઘરોમાં અથવા ઘરની નજીક જ સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તે સરળતાથી ઉપલબ્ધ બને છે. જ્યારે અત્યંત ઝેરી રસાયણ હાથવગું હોય, ત્યારે આવેશમાં લેવાયેલું પગલું કે આકસ્મિક સંપર્ક સીધો મૃત્યુમાં પરિણમે છે.
આકસ્મિક મૃત્યુ: વર્ષ ૨૦૨૪ માં દેશમાં કુલ ૪,૬૭,૮૫૭ આકસ્મિક મૃત્યુ નોંધાયા હતા, જેમાંથી ૨૧,૭૨૧ મૃત્યુ આકસ્મિક ઝેરને કારણે થયા હતા. તેમાંથી ત્રીજા ભાગના મૃત્યુ રાસાયણિક જંતુનાશકોના સંપર્કથી થયા હતા. ઉત્પાદન એકમો, સપ્લાય ચેઇન, છૂટક વેચાણ, છંટકાવ કરનારા ખેડૂતો-મજૂરો અને આસપાસના રહીશો (બાળકો સહિત) આ જોખમ હેઠળ રહે છે.
આત્મહત્યાના આંકડા: આત્મહત્યાના કુલ કિસ્સાઓમાંથી ૨૫ ટકા લોકો ઝેર પીને જીવન ટૂંકાવે છે, અને તેમાંથી ૬૩ ટકા કિસ્સાઓમાં રાસાયણિક જંતુનાશકનો ઉપયોગ થાય છે. છેલ્લા ૨૧ વર્ષના ગાળામાં જંતુનાશક પીને આત્મહત્યા કરવાના ૪,૮૯,૯૯૨ કિસ્સા નોંધાયા છે, જેમાં લગભગ ત્રીજા ભાગની પીડિત મહિલાઓ છે. વર્ષ ૨૦૨૪ માં જંતુનાશકોના આકસ્મિક અને આત્મહત્યાના કુલ મૃત્યુનો આંકડો અંદાજે ૩૪,૭૨૬ જેટલો ઊંચો રહ્યો છે.
નીતિગત સુધારા અને ઈ-કોમર્સ પર પુનર્વિચારની જરૂર: બાંગ્લાદેશ, દક્ષિણ કોરિયા અને શ્રીલંકામાં અત્યંત જોખમી જંતુનાશકો પર રાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધ મૂક્યા બાદ આત્મહત્યાના દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ભારતમાં પણ માત્ર એક-બે રસાયણો પર પ્રતિબંધ પૂરતો નથી, પરંતુ તબક્કાવાર તમામ જંતુનાશકોનો વપરાશ ઘટાડવાની સુસંગત નીતિ ઘડવી જરૂરી છે. વર્ષ ૨૦૨૦થી પડતર પેસ્ટિસાઇડ મેનેજમેન્ટ બિલ ૨૦૨૦ને વહેલી તકે કાયદાનું સ્વરૂપ આપવું જોઈએ, જે પર્યાવરણને અનુકૂળ ટેકનોલોજીને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ સાથે જ, ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ દ્વારા રાસાયણિક જંતુનાશકોના ઓનલાઇન વેચાણની મંજૂરી પર પણ સરકારે ગંભીરતાથી પુનર્વિચાર કરવો જોઈએ, કારણ કે છૂટક વેચાણ અને સંગ્રહ પર કડક દેખરેખ વિના જાનહાનિ અટકાવવી મુશ્કેલ છે.
રાસાયણિક જંતુનાશકો છોડવા ખેડૂતોએ શું કરવું?
નેશનલ રિસર્ચ સેન્ટર ફોર ઇન્ટિગ્રેટેડ પેસ્ટ મેનેજમેન્ટના માર્ગદર્શન મુજબ, ખેડૂતોએ સીધા રસાયણો છાંટવાને બદલે આઈપીએમની પદ્ધતિ અપનાવવી જોઈએ. તેમાં ઉનાળામાં ઊંડી ખેડ કરવી, પાકની ફેરબદલી, રોગપ્રતિકારક બિયારણોની પસંદગી અને ‘આર્થિક નુકસાન સ્તર’ વટાવે તો જ નિયંત્રિત દવાનો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
જૈવિક જંતુનાશકો અને બાયો-કંટ્રોલ એજન્ટ્સ
-
સેન્ટ્રલ ઇન્સેક્ટિસાઇડ્સ બોર્ડ એન્ડ રજિસ્ટ્રેશન કમિટી દ્વારા મંજૂર કરાયેલા જૈવિક વિકલ્પો અત્યંત સુરક્ષિત અને અસરકારક છે:
-
વનસ્પતિજન્ય દવાઓ: લીમડા આધારિત અર્ક, કરંજ તેલ અને દશપર્ણી અર્કનો ઉપયોગ ચૂસિયા પ્રકારની જીવાતો (સફેદ માખી, મોલોમશી, થ્રિપ્સ) સામે અસરકારક છે.
-
સૂક્ષ્મજીવ આધારિત બાયો-પેસ્ટિસાઇડ્સ: ટ્રાઇકોડર્મા ફૂગજન્ય રોગો સામે, બ્યુવેરિયા બાસિયાના અને મેટારિઝિયમ ઈયળો અને કીટકોના નિયંત્રણ માટે, તથા બેસિલસ થુરિન્જીએન્સિસ પાન ખાનારી ઈયળો સામે ઉત્તમ વિકલ્પ છે.
-
મિત્ર કીટકો: ખેતરમાં ટ્રાઇકોગ્રામા કાર્ડ્સ અને લેડીબર્ડ બીટલ-દાળિયા જેવા મિત્ર કીટકોનો ઉછેર કરવાથી નુકસાનકારક જીવાતોના ઈંડા કુદરતી રીતે નાશ પામે છે.
-
યાંત્રિક અને ભૌતિક ઉપાયો
-
કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રાલયના ‘નેશનલ મિશન ઓન નેચરલ ફાર્મિંગ’ અને રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓની ભલામણ મુજબ ખેતરમાં ફેરોમોન ટ્રેપ, પીળા અને ભૂરા ચીકણા પિંજરા, પ્રકાશ પિંજરા અને પક્ષીઓને બેસવા માટે ટી-આકારના બર્ડ પર્ચર્સ લગાવવાથી રસાયણો વગર ૬૦ ટકાથી ૭૦ ટકા જીવાતો પર કાબૂ મેળવી શકાય છે.
પ્રાકૃતિક ખેતી અને પરંપરાગત જૈવિક દ્રાવણો
-
નીતિ આયોગ અને આઈસીએઆર દ્વારા સમર્થિત પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિ હેઠળ બીજામૃત (બીજ માવજત માટે), જીવામૃત (જમીનની ફળદ્રુપતા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે) તથા નીમાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર અને અગ્નિઅસ્ત્ર જેવા સ્થાનિક સ્તરે બનતા જૈવિક દ્રાવણોનો ઉપયોગ કરવાથી ખેતી ખર્ચ ઘટે છે અને ઝેરી રસાયણોની જરૂર રહેતી નથી.
ખેડૂતો માટે તાત્કાલિક અમલીકરણના પગલાં
-
તબક્કાવાર બદલાવ: એકસાથે સંપૂર્ણ ખેતરમાં રસાયણ બંધ કરવાને બદલે પ્રથમ વર્ષે ખેતરના ૨૫ ટકાથી ૩૦ ટકા ભાગમાં આઈપીએમ અને જૈવિક પદ્ધતિ અપનાવી આત્મવિશ્વાસ કેળવો.
-
કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રનો સંપર્ક: સ્થાનિક કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર અથવા કૃષિ યુનિવર્સિટીના વિસ્તરણ અધિકારી પાસેથી પાક મુજબના પ્રમાણિત બાયો-પેસ્ટિસાઇડ્સ અને ટ્રેપ્સની તાલીમ મેળવો.
-
ઘરમાં સંગ્રહ બંધ કરો: જ્યાં સુધી રસાયણોનો મર્યાદિત ઉપયોગ ચાલુ હોય, ત્યાં સુધી તેને રહેણાંક ઘરથી દૂર તાળાબંધ સુરક્ષિત જગ્યાએ રાખો.
-
ઘરે જૈવિક દ્રાવણો (નીમાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર અને દશપર્ણી અર્ક) બનાવવાની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ રીત
આઈસીએઆર-નેશનલ સેન્ટર ફોર ઓર્ગેનિક એન્ડ નેચરલ ફાર્મિંગ (NCONF), નીતિ આયોગ અને ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિકાસ બોર્ડની માર્ગદર્શિકા મુજબ ખેડૂતો ઘરે જ ઓછા ખર્ચે અસરકારક જૈવિક દ્રાવણો તૈયાર કરી શકે છે:
નીમાસ્ત્ર—ચૂસિયા જીવાતો અને નાની ઈયળો માટે
-
બનાવવાની રીત:
-
૨૦૦ લિટરના પ્લાસ્ટિક ડ્રમમાં પાણી ભરી તેમાં ૧૦ લિટર ગૌમૂત્ર અને ૨ કિલો છાણ બરાબર ભેળવો.
-
લીમડાના પાન (અથવા લીંબોળી) ને બારીક વાટીને તેમાં ઉમેરો.
-
આ મિશ્રણને લાકડી વડે ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં હલાવીને કંતાનથી ઢાંકી છાંયડામાં ૪૮ કલાક (૨ દિવસ) સુધી આથો આવવા દો. દિવસમાં બે વાર (સવાર-સાંજ) હલાવવું.
-
૪૮ કલાક બાદ દ્રાવણને કપડાથી ગાળી લો. આ દ્રાવણમાં પાણી ઉમેર્યા વગર સીધો એક એકરમાં છંટકાવ કરી શકાય છે (૬ મહિના સુધી સંગ્રહી શકાય).
-
બ) બ્રહ્માસ્ત્ર (Brahmastra) — પાકમાં છુપાયેલી મોટી ઈયળોના નિયંત્રણ માટે
-
સામગ્રી: ૨૦ લિટર દેશી ગાયનું ગૌમૂત્ર, ૩ કિલો લીમડાના પાનની ચટણી, ૨ કિલો કરંજના પાન, ૨ કિલો સીતાફળના પાન, ૨ કિલો એરંડાના પાન અને ૨ કિલો ધતુરાના પાન (આમાંથી કોઈપણ ૫ પ્રકારના કડવા પાન લઈ શકાય).
-
બનાવવાની રીત:
-
એક મોટા વાસણમાં ૨૦ લિટર ગૌમૂત્ર લઈ તેમાં બધા પાનની બારીક ચટણી ભેળવો.
-
આ મિશ્રણને ઢાંકીને ધીમા તાપે ૪ થી ૫ ઉભરા આવે ત્યાં સુધી ઉકાળો.
-
ત્યારબાદ તેને ૪૮ કલાક સુધી ઠંડું પડવા દો અને દિવસમાં બે વાર હલાવતા રહો.
-
ગાળી લીધા બાદ ૨૦૦ લિટર પાણીમાં ૬ થી ૮ લિટર બ્રહ્માસ્ત્ર ભેળવીને એક એકરમાં છંટકાવ કરવો.
-
ક) દશપર્ણી અર્ક (Dashparni Ark) — તમામ પ્રકારની જટિલ જીવાતો અને ઈયળો માટે
-
સામગ્રી: ૨૦૦ લિટર પાણી, ૨૦ લિટર ગૌમૂત્ર, ૨ કિલો દેશી ગાયનું છાણ, ૫૦૦ ગ્રામ હળદર પાવડર, ૫૦૦ ગ્રામ આદુની ચટણી, ૧૦ ગ્રામ હિંગ, ૧ કિલો તમાકુ પાવડર, ૧ કિલો તીખા લીલા મરચાંની ચટણી, ૫૦૦ ગ્રામ દેશી લસણની ચટણી અને ૧૦ પ્રકારના વનસ્પતિના પાન (લીમડો ૫ કિલો, તથા કરંજ, સીતાફળ, એરંડા, ધતુરો, આકડો, જામફળ, પપૈયા, ગલગોટા, તુલસી વગેરેના ૨-૨ કિલો પાન).
-
બનાવવાની રીત:
-
ડ્રમમાં પાણી, ગૌમૂત્ર, છાણ, હળદર, આદુ અને હિંગ ભેળવીને ૨ કલાક રાખો.
-
ત્યારબાદ તેમાં તમાકુ, મરચાં અને લસણની ચટણી ઉમેરી ૨૪ કલાક રાખો.
-
બીજા દિવસે તમામ ૧૦ પ્રકારના પાન નાના ટુકડા કરીને ડ્રમમાં ઉમેરો અને બરાબર હલાવો.
-
ડ્રમને કંતાનથી ઢાંકી છાંયડામાં ૩૦ થી ૪૦ દિવસ સુધી આથો આવવા દો (દરરોજ સવાર-સાંજ ૨ મિનિટ હલાવવું).
-
ગાળી લીધા બાદ ૨૦૦ લિટર પાણીમાં ૬ થી ૮ લિટર દશપર્ણી અર્ક ભેળવીને છંટકાવ કરવો.
-
૨. ગુજરાતમાં કપાસ અને મગફળી માટે સંકલિત જીવાત નિયંત્રણ (IPM) શેડ્યૂલ
ICAR – સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર કોટન રિસર્ચ (CICR), ICAR – ડિરેક્ટોરેટ ઓફ ગ્રાઉન્ડનટ રિસર્ચ (DGR – જૂનાગઢ) અને ગુજરાતની કૃષિ યુનિવર્સિટીઓના અધિકૃત માર્ગદર્શન મુજબ વાવણીથી કાપણી સુધીનું IPM શેડ્યૂલ નીચે મુજબ છે:
પાકની અવસ્થા કપાસ (Cotton) માટે IPM પગલાં મગફળી (Groundnut) માટે IPM પગલાં વાવણી પહેલાં (જમીન તૈયારી) ઉનાળામાં ઊંડી ખેડ કરવી. હેક્ટર દીઠ ૨.૫ ટન સડેલા છાણિયા ખાતરમાં ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી (૨.૫ કિલો) ભેળવી જમીનમાં આપવું. સફેદ ધૈણ (White Grub) ના નિયંત્રણ માટે હેક્ટર દીઠ મેટારિઝિયમ એનિસોપ્લી (૫ કિલો) છાણિયા ખાતર સાથે જમીનમાં ભેળવવું. વાવણી સમયે (બીજ માવજત) પ્રતિ કિલો બીજ દીઠ ૮-૧૦ ગ્રામ ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી નો પટ આપવો. ખેતરની ફરતે પિંજર પાક (Trap Crop) તરીકે મકાઈ કે ગલગોટા વાવવા. પ્રતિ કિલો બીજ દીઠ ૧૦ ગ્રામ ટ્રાઇકોડર્મા અને રાઇઝોબિયમ કલ્ચરનો પટ આપવો. પિંજર પાક તરીકે દિવેલા (Castor) કે સૂર્યમુખી વાવવા. ૩૦ થી ૪૫ દિવસે (વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ) • ચૂસિયા જીવાતો માટે હેક્ટર દીઠ ૨૫-૩૦ પીળા ચીકણા પિંજરા (Yellow Sticky Traps) લગાવવા.
• લીમડાનું તેલ / Azadirachtin (1500 ppm) નો છંટકાવ કરવો.
• પક્ષીઓને બેસવા હેક્ટર દીઠ ૨૫-૩૦ T-આકારના બર્ડ પર્ચર્સ લગાવવા.
• પાન ખાનારી ઈયળ (Spodoptera) ની હાજરી જાણવા હેક્ટર દીઠ ૫ ફેરોમોન ટ્રેપ લગાવવા.
૫૦ થી ૭૫ દિવસે (ફૂલ અને જીંડવા / સૂયા અવસ્થા) • ગુલાબી ઈયળ માટે હેક્ટર દીઠ ૫ ફેરોમોન ટ્રેપ લગાવવા.
• ઈયળના ઈંડાના નાશ માટે ટ્રાઇકોગ્રામા કાર્ડ્સ (૧.૫ લાખ પરોપજીવી/હેક્ટર) છોડવા.
• લીલી ઈયળ માટે Bt અથવા HaNPV નો છંટકાવ.
• પાન ખાનારી ઈયળના નિયંત્રણ માટે SlNPV (250 LE/હેક્ટર) અથવા બ્યુવેરિયા બાસિયાના નો છંટકાવ.
• ટપકાના રોગ (Tikka) સામે ટ્રાઇકોડર્મા અથવા લીમડાના અર્કનો છંટકાવ.
૮૦ દિવસથી કાપણી સુધી • ગુલાબી ઈયળના વસ્તી નિયંત્રણ માટે ફેરોમોન ટ્રેપના લ્યુર (Lure) દર ૨૫-૩૦ દિવસે બદલવા.
• કાપણી બાદ કપાસની સાંઠીઓ ખેતરમાં ન રાખતા તેનો યોગ્ય નિકાલ કરવો.
• જમીનમાં ભેજનું યોગ્ય નિયમન રાખવું.
• પાકની ફેરબદલી (Crop Rotation) માટે મગફળી બાદ ઘઉં, જીરું કે બાજરી જેવા પાક લેવા.
-
- સામગ્રી: ૨૦૦ લિટર પાણી, ૧૦ લિટર દેશી ગાયનું ગૌમૂત્ર, ૨ કિલો દેશી ગાયનું તાજું છાણ અને ૧૦ કિલો લીમડાના પાન (અથવા ૧૦ કિલો પીસેલી લીંબોળી).
ગુજરાતના મુખ્ય પાકો માટે પ્રમાણિત જૈવિક જંતુનાશકો
ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ, સેન્ટ્રલ ઇન્સેક્ટિસાઇડ્સ બોર્ડ એન્ડ રજિસ્ટ્રેશન કમિટી, આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટી (AAU) અને નવસારી કૃષિ યુનિવર્સિટી-NAUના અધિકૃત કૃષિ માર્ગદર્શન મુજબ ગુજરાતના મુખ્ય પાકોમાં રાસાયણિક જંતુનાશકોના વિકલ્પે વાપરી શકાય તેવા પ્રમાણિત જૈવિક વિકલ્પો નીચે મુજબ છે.
પાકનો પ્રકાર (Crop Category) મુખ્ય જીવાત / રોગ પ્રમાણિત જૈવિક વિકલ્પ (Bio-pesticide / Bio-control) અધિકૃત સોર્સ અને કાર્યપદ્ધતિ ૧. કપાસ (Cotton) ગુલાબી ઈયળ (Pink Bollworm), લીલી ઈયળ (Bollworm), સફેદ માખી (Whitefly), મોલોમશી (Aphid), થ્રિપ્સ, મૂળનો સડો • લીમડા આધારિત અર્ક (Azadirachtin 1500 ppm / Neem Oil)
• બેસિલસ થુરિન્જીએન્સિસ (Bacillus thuringiensis – Bt)
• બ્યુવેરિયા બાસિયાના (Beauveria bassiana)
• ટ્રાઇકોગ્રામા કાર્ડ્સ (Trichogramma bactrae)
• ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી (Trichoderma viride)
ICAR-CICR અને CIBRC પ્રમાણિત: ચૂસિયા જીવાતો માટે લીમડાનો અર્ક અને ઈયળોના નિયંત્રણ માટે Bt / Beauveria તથા Trichogramma પરોપજીવી ભમરીનો ઉપયોગ અસરકારક છે. ૨. મગફળી (Groundnut) સફેદ ધૈણ (White Grub), ટપકાનો રોગ (Tikka Disease), મૂળનો સડો (Root Rot), પાન ખાનારી ઈયળ (Spodoptera) • મેટારિઝિયમ એનિસોપ્લી (Metarhizium anisopliae)
• ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી (Trichoderma viride)
• એનપીવી (SlNPV – Spodoptera litura NPV)
• લીમડા આધારિત દ્રાવણ / લીંબોળીની ખોળ
ICAR-DGR (જૂનાગઢ) અને JAU/AAU ભલામણ: સફેદ ધૈણ સામે Metarhizium, જમીનજન્ય ફૂગ માટે Trichoderma બીજ માવજત, અને ઈયળ માટે SlNPV ઉપયોગી છે. ૩. શાકભાજી (Vegetables – ટામેટા, ભીંડા, રીંગણ, મરચાં) ફળ કોરનારી ઈયળ (Fruit Borer), થડ અને ફળ કોરનારી ઈયળ (Shoot & Fruit Borer), ચૂસિયા જીવાતો, સુકારો / ફૂગજન્ય રોગ • એચએએનપીવી (HaNPV – Helicoverpa armigera NPV)
• બેસિલસ થુરિન્જીએન્સિસ (Bt kurstaki)
• વર્ટિસિલિયમ લેકાની (Verticillium lecanii)
• ટ્રાઇકોડર્મા હાર્ઝિયાનમ (Trichoderma harzianum)
• એઝાડિરેકટિન (Azadirachtin)
ICAR-IIVR અને AAU/NAU માર્ગદર્શન: ઈયળો માટે HaNPV અને Bt, સફેદ માખી-મોલોમશી માટે Verticillium ફૂગ, અને સુકારા/ફૂગ માટે Trichoderma અસરકારક છે. ૪. બાગાયતી પાકો (Horticulture – કેરી, દાડમ, કેળ, લીંબુ) કેરીની કૂદકી (Mango Hopper), ફળમાખી (Fruit Fly), દાડમનો સુકારો/ફૂગ, કેળના મૂળનો સડો • બ્યુવેરિયા બાસિયાના (Beauveria bassiana)
• ટ્રાઇકોડર્મા વિરિડી / હાર્ઝિયાનમ (Trichoderma spp.)
• પેસિલોમાયસિસ લિલાસિનસ (Paecilomyces lilacinus)
• લીમડા આધારિત અર્ક (Neem formulations)
ICAR-IIHR અને NAU ભલામણ: કૂદકી અને રસ ચૂસતી જીવાતો માટે Beauveria, મૂળના સડા અને ફૂગ માટે Trichoderma, તથા કૃમિ (Nematodes) માટે Paecilomyces ઉપયોગી છે. ગુજરાતમાં જૈવિક વિકલ્પો અપનાવવા માટેના મુખ્ય વ્યવહારુ મુદ્દા
-
સજીવ-સૂક્ષ્મજીવ દ્રાવણોની ગુણવત્તા: જૈવિક જંતુનાશકોમાં જીવંત સૂક્ષ્મજીવો હોવાથી ખરીદી કરતી વખતે CIBRC નોંધણી, ઉત્પાદનની તારીખ અને ‘Expiry Date’ તપાસવી જરૂરી છે.
-
છંટકાવનો યોગ્ય સમય: સવારના સમયે અથવા સાંજે તડકો ઓછો હોય ત્યારે જૈવિક દ્રાવણોનો છંટકાવ કરવાથી સૂર્યના સીધા અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોથી થતું નુકસાન અટકે છે અને અસરકારકતા વધે છે.
-
રાસાયણિક દવાઓ સાથે ભેળવવાનું ટાળો: જૈવિક ફૂગનાશક કે સૂક્ષ્મજીવ દ્રાવણોને રાસાયણિક ફૂગનાશકો સાથે સીધા મિશ્રણ કરવાથી સૂક્ષ્મજીવો નિષ્ક્રિય થઈ શકે છે.
-

