• 20 November, 2026 - 1:08 PM

ફેમિલી પેન્શન નિયમો ૨૦૨૬: કેન્દ્રીય કર્મચારીના અવસાન બાદ સૌથી પહેલા કોને મળે છે પેન્શન?

ફેમિલી પેન્શન નિયમો ૨૦૨૬: કેન્દ્રીય કર્મચારીના અવસાન બાદ સૌથી પહેલા કોને મળે છે પેન્શન?

કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારી અથવા પેન્શનરના અવસાન બાદ પરિવારના કયા સભ્યને સૌથી પહેલા ફેમિલી પેન્શન મળશે, તે અંગે કેન્દ્ર સરકારના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પેન્શન એન્ડ પેન્શનર્સ વેલ્ફેર દ્વારા ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ સત્તાવાર મેમોરેન્ડમ બહાર પાડીને સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. આ નિર્દેશ તમામ મંત્રાલયો અને વિભાગો માટે એકસમાન રીતે દાવાઓની ચકાસણી કરવા માટે જારી કરાયો છે. પેન્શન માટેના  2021 ના નિયમ ૫૦ હેઠળ નિર્ધારિત આ ક્રમમાં કોઈ ફેરફાર કરાયો નથી, પરંતુ વહીવટી સ્પષ્ટતા માટે તેને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે.

ફેમિલી પેન્શનની પાત્રતાનો સત્તાવાર ક્રમ 

DoPPWના ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના આદેશ મુજબ, ફેમિલી પેન્શન ચૂકવણીનો ક્રમ નીચે મુજબ રહેશે:

ક્રમ લાભાર્થી શ્રેણી મુખ્ય શરતો અને નિયમો (CCS Pension Rules, 2021 – Rule 50)
૧ જીવનસાથી  હયાત કાયદેસરના જીવનસાથીને સૌપ્રથમ પ્રાથમિકતા મળે છે (નિવૃત્તિ પછી થયેલા લગ્નના કિસ્સામાં પણ નિયમોને આધીન પાત્ર). જીવનસાથી પાત્ર હોય ત્યાં સુધી બાળકોને પેન્શન મળતું નથી. નિઃસંતાન વિધવા/વિધુર પુનર્લગ્ન કરે તો પણ ચોક્કસ શરતોને આધીન પેન્શન ચાલુ રહી શકે છે.
૨ સંતાનો (પ્રથમ શ્રેણી – ૨૫ વર્ષ સુધી) જીવનસાથીનું અવસાન થાય અથવા તેમની પાત્રતા સમાપ્ત થાય ત્યારે સંતાનોને જન્મના ક્રમ મુજબ (સૌથી મોટા સંતાનને પ્રથમ) પેન્શન મળે છે. જેમાં દત્તક સંતાન, સાવકા સંતાન અને નિવૃત્તિ કે મૃત્યુ બાદ જન્મેલા સંતાનોનો સમાવેશ થાય છે. ૨૫ વર્ષની ઉંમર, લગ્ન અથવા આજીવિકા કમાવવાનું શરૂ કરે ત્યારે એટલે કે આ ત્રણમાંથી જે વહેલું બને ત્યારે પેન્શન બંધ થાય છે.
૩ દિવ્યાંગ સંતાનો  પ્રથમ શ્રેણીના કોઈ સંતાન પાત્ર ન રહે ત્યારે માનસિક કે શારીરિક દિવ્યાંગતા ધરાવતા સંતાનોને (જન્મના ક્રમ મુજબ) પેન્શન મળે છે. તેઓ આજીવિકા કમાવવાનું શરૂ ન કરે ત્યાં સુધી આજીવન પેન્શનને પાત્ર રહે છે (લગ્ન કરવાથી તેમનું પેન્શન બંધ થતું નથી).
૪ આશ્રિત પુત્રીઓ  દિવ્યાંગ સંતાનો બાદ અપરિણીત, વિધવા અથવા છૂટાછેડા લીધેલ પુત્રીઓને પેન્શન મળે છે (શરત એ કે તેઓ માતા-પિતા પર આશ્રિત હોય અને પેન્શન પાત્ર બને ત્યારે કમાતા ન હોય). લગ્ન, પુનર્લગ્ન અથવા કમાણી શરૂ થાય ત્યાં સુધી પેન્શન ચાલુ રહે છે.
૫ આશ્રિત માતા-પિતા  જીવનસાથી અને તમામ શ્રેણીના સંતાનોની પાત્રતા સંપૂર્ણપણે પૂર્ણ થયા બાદ જ આશ્રિત માતા-પિતા (દત્તક માતા-પિતા સહિત) ને પેન્શન મળે છે. બંને હયાત હોય તો માતાને પિતા કરતાં પ્રથમ પ્રાથમિકતા મળે છે.
૬ દિવ્યાંગ ભાઈ-બહેન  સૌથી છેલ્લે, જ્યારે જીવનસાથી, સંતાનો અને આશ્રિત માતા-પિતામાંથી કોઈ પાત્ર ન રહે, ત્યારે માનસિક કે શારીરિક દિવ્યાંગતા ધરાવતા આશ્રિત ભાઈ-બહેનોને ફેમિલી પેન્શન મળી શકે છે.

બે વિશેષ અપવાદ: જ્યારે જીવનસાથીને પ્રથમ પેન્શન મળતું નથી

પેન્શન ડિપાર્ટમેન્ટના મેમોરેન્ડમમાં બે એવા અપવાદરૂપ કિસ્સાઓનો ઉલ્લેખ છે જ્યાં જીવનસાથી કરતાં બાળકોને પહેલા પેન્શન મળે છે:

  1. વૈવાહિક વિખવાદ: જો કોઈ મહિલા સરકારી કર્મચારી કે પેન્શનર પતિ સાથેના વિખવાદના સંજોગોમાં નિર્ધારિત શરતો મુજબ પોતાના સંતાનોને નોમિનેટ કરે, તો પતિને બદલે પહેલા સંતાનોને ફેમિલી પેન્શન ચૂકવવામાં આવે છે.

  2. ન્યાયિક અલગતા: જો પતિ-પત્ની કાયદેસર રીતે ન્યાયિક અલગ રહેતા હોય, તો પહેલા પાત્ર સંતાનોને ફેમિલી પેન્શન મળે છે અને સંતાનોની પાત્રતા પૂર્ણ થયા બાદ જ અલગ રહેતા જીવનસાથીને પેન્શન મળી શકે છે.

  • (નોંધ: Rule 50(8)(e) થી (g) હેઠળ, જો એકથી વધુ પત્ની હોય અથવા અગાઉની મૃત/છૂટાછેડા લીધેલ પત્નીના પાત્ર સંતાનો હોય, તો વિધવા અને તે સંતાનો વચ્ચે નિયમ મુજબ પેન્શન વહેંચવામાં આવે છે.)

આ નિયમ કોને લાગુ પડે છે અને પરિવારોએ શું કરવું?

આ આદેશ માત્ર કેન્દ્ર સરકારના સીસીએ પેન્શન રૂલ્સ 2021 હેઠળ આવતા કર્મચારીઓ અને પેન્શનરોના પરિવારોને લાગુ પડે છે. રાજ્ય સરકારના કર્મચારીઓ અથવા એમ્પ્લોયી પ્રોવડન્ટ ફંડ ઓર્ગેનાઈઝેશનની એમ્પ્લોયી પ્રોવિડન્ટ ફંડ સ્કીમ-95ના પેન્શનરોને આ નિયમ લાગુ પડતો નથી, તેમના નિયમો અલગ છે.

  • પેન્શનની રકમ: ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના અન્ય એક સંબંધિત પરિપત્ર (O.M. No. 1/1(39)/2026-P&PW (E)/E-12002-(3)) મુજબ, સામાન્ય ફેમિલી પેન્શન અંતિમ પગારના ૩૦ ટકા (લઘુત્તમ રૂ.૯,૦૦૦ અને મહત્તમ રૂ. ૭૫,૦૦૦ પ્રતિ માસ) તથા એન્હાન્સ્ડ ફેમિલી પેન્શન ૫૦ ટકા (લઘુત્તમ રૂ.૯,૦૦૦ અને મહત્તમ રૂ. ૧,૨૫,૦૦૦ પ્રતિ માસ) વત્તા મોંઘવારી રાહત મુજબ મળવાપાત્ર હોય છે.

  • જરૂરી કાર્યવાહી: પેન્શનરોએ પોતાના પેન્શન પેમેન્ટ ઓર્ડ અને સર્વિસ રેકોર્ડ્સમાં જીવનસાથી, સંતાનો અને આશ્રિતોના નામ યોગ્ય રીતે નોંધાયેલા છે કે કેમ તે ચકાસી લેવું જોઈએ. જો કોઈ દાવો વિલંબિત હોય તો પેન્શન મંજૂર કરતી કચેરી પાસેથી નિયમ ૫૦ની કઈ જોગવાઈ લાગુ કરવામાં આવી રહી છે તેની લેખિત સ્પષ્ટતા માંગવી જોઈએ.

  • વિધવા અને છૂટાછેડા લીધેલ પુત્રીઓના નામ PPO માં નોંધાવવા અને ભવિષ્યના દાવા અંગેના નિયમો

    • જીવિત પેન્શનર કે જીવનસાથી દ્વારા જાણ

      • નિવૃત્ત સરકારી કર્મચારી અથવા તેમના હયાત જીવનસાથી (ફેમિલી પેન્શનર) ના જીવનકાળ દરમિયાન જો તેમની પુત્રી વિધવા બને અથવા છૂટાછેડા (Divorce) થાય, તો પેન્શનર તેની લેખિત જાણ સંબંધિત હેડ ઓફ ઓફિસ (Head of Office) ને કરી શકે છે.

      • જરૂરી દસ્તાવેજો (જેમ કે પતિનું મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર અથવા કોર્ટનો છૂટાછેડાનો હુકમ, અને પુત્રી આશ્રિત હોવાના પુરાવા) ચકાસ્યા બાદ, હેડ ઓફ ઓફિસ દ્વારા સર્વિસ રેકોર્ડ્સ અને પેન્શન પેમેન્ટ ઓર્ડર (PPO) માં ભવિષ્યના ફેમિલી પેન્શન દાવા માટે તે પુત્રીની વિગતોની સત્તાવાર નોંધ કરવામાં આવે છે.

    • પાત્રતાની મુખ્ય શરતો:

      • પુત્રી માતા-પિતા (પેન્શનર અથવા હયાત જીવનસાથી) ના જીવનકાળ દરમિયાન તેમના પર સંપૂર્ણપણે આશ્રિત હોવી જોઈએ.

      • જ્યારે ફેમિલી પેન્શન મળવાપાત્ર બને ત્યારે તે કોઈ આજીવિકા કમાતી ન હોવી જોઈએ (તેની આવક લઘુત્તમ ફેમિલી પેન્શન + મોંઘવારી રાહત કરતાં ઓછી હોવી જોઈએ).

      • અગાઉના અન્ય પાત્ર લાભાર્થીઓ (જેમ કે જીવનસાથી, ૨૫ વર્ષથી નાના સંતાનો અને દિવ્યાંગ સંતાનો) ની પાત્રતા પૂર્ણ થયા બાદ જ વિધવા/છૂટાછેડા લીધેલ પુત્રીને પેન્શન શરૂ થાય છે.

    ૨. ચાલુ ફરજ દરમિયાન કર્મચારીનું અવસાન થાય તો પ્રોવિઝનલ ફેમિલી પેન્શન (Provisional Family Pension) ની પ્રક્રિયા

    અધિકૃત સોર્સ: DoPPW Office Memorandum No. 1/1(39)/2026-P&PW (E)/E-12002-(8), તારીખ: ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ (CCS Pension Rules, 2021 ના નિયમ ૬૫ મુજબ).

    જો કોઈ કેન્દ્રીય કર્મચારીનું ચાલુ ફરજ દરમિયાન અવસાન થાય, તો અંતિમ પેન્શન મંજૂર થવામાં થતા વિલંબને કારણે પરિવારને આર્થિક મુશ્કેલી ન પડે તે માટે તાત્કાલિક પ્રોવિઝનલ ફેમિલી પેન્શન મંજૂર કરવાની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:

    1. અરજી અને દસ્તાવેજ સબમિશન: મૃતક કર્મચારીના પાત્ર પરિવારજન (સામાન્ય રીતે જીવનસાથી) એ મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર સાથે Form 14 માં ફેમિલી પેન્શન માટે હેડ ઓફ ઓફિસને અરજી કરવાની રહે છે.

    2. તાત્કાલિક મંજૂરી: અરજી મળ્યા બાદ કોઈપણ વિલંબ વિના હેડ ઓફ ઓફિસ (Head of Office) પ્રોવિઝનલ ફેમિલી પેન્શનની રકમ નક્કી કરીને દાવેદારને મંજૂરી પત્ર જારી કરશે અને તેની નકલ એકાઉન્ટ્સ ઓફિસરને મોકલશે.

    3. ચૂકવણીની પદ્ધતિ: જ્યાં સુધી પેન્શન ઓફિસ દ્વારા નિયમિત જારી ન થાય, ત્યાં સુધી હેડ ઓફ ઓફિસ દ્વારા કચેરીના પગાર અને ભથ્થાં ઉપાડવામાં આવે છે તે જ રીતે એરિયર્સ સહિત પ્રોવિઝનલ ફેમિલી પેન્શનની રકમ ઉપાડીને સીધી લાભાર્થીને ચૂકવવામાં આવશે.

    4. સમયમર્યાદા અને લંબાવવાની પ્રક્રિયા: સામાન્ય રીતે પ્રોવિઝનલ ફેમિલી પેન્શન પ્રારંભિક ૬ મહિના માટે મંજૂર થાય છે. જો ૬ મહિનામાં નિયમિત પેન્શનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ ન થાય, તો હેડ ઓફ ઓફિસ હેડ ઓફ ડિપાર્ટમેન્ટની મંજૂરી મેળવીને તેની મુદત લંબાવવાનો આદેશ જારી કરશે.

Read Previous

દરદીઓની જાણબહાર પણ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ કરીને કમાણી કરતી સરકારી ખાનગી હોસ્પિટલ્સ

Most Popular