• 20 November, 2026 - 1:08 PM

દરદીઓની જાણબહાર પણ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ કરીને કમાણી કરતી સરકારી ખાનગી હોસ્પિટલ્સ

મેટ્રો શહેરો બહાર ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સનું વિસ્તરણ: વૃદ્ધિ, નૈતિકતા અને દર્દીઓની સુરક્ષાનું સંતુલનઃ દરદીઓની જાણબહાર પણ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ કરીને કમાણી કરતી સરકારી ખાનગી હોસ્પિટલ્સ

વિશ્વના કુલ રોગોના ભારણમાં ભારતનો હિસ્સો અંદાજે ૧૫ ટકા છે, પરંતુ વૈશ્વિક ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં ભારતનો હિસ્સો માત્ર ૪ ટકા જેટલો જ છે. બોસ્ટન કન્સલ્ટિંગ ગ્રૂપ  અને દિલ્હી સ્થિત હેલ્થકેર ઇન્વેસ્ટર ‘હેલ્થકોઇસ’ના અહેવાલમાં આ તફાવત તરફ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. હવે કેન્દ્ર સરકાર નિયમનકારી મંજૂરીઓની પ્રક્રિયા સરળ બનાવીને અને મેટ્રો શહેરો ઉપરાંત નાના શહેરોની હોસ્પિટલોને સંશોધન માટે સજ્જ કરીને આ અંતર ઘટાડવા પ્રયાસ કરી રહી છે.

બજારની વિશાળ તક અને ભારતની ક્ષમતા: અમેરિકાના માર્કેટ રિસર્ચ ફર્મ ‘ફ્રોસ્ટ એન્ડ સુલિવાન’ના ૨૦૨૫ ના અહેવાલ મુજબ, ભારતનું ક્લિનિકલ રિસર્ચ સર્વિસિસ માર્કેટ ૨૦૨૩ માં ૧.૪ બિલિયન ડોલર હતું, જે ૧૬.૪ ટકાના વાર્ષિક વૃદ્ધિ દરે ૨૦૨૮ સુધીમાં બમણાથી વધુ વધીને $૨.૯ બિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપની સરખામણીમાં ભારતમાં ૪૦ થી ૬૦ ટકા જેટલો ખર્ચ ઓછો થાય છે. વૈશ્વિક ક્લિનિકલ રિસર્ચ સંસ્થા ‘પારેક્સેલ’ના જણાવ્યા મુજબ, ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝના અભ્યાસમાં ૧૪ કેન્દ્રો પર ત્રણ મહિનામાં જ દર્દીઓની ભરતીનો લક્ષ્યાંક પૂરો થયો હતો, જ્યારે અસ્થમાના અભ્યાસમાં ૩૧ કેન્દ્રો પર નિર્ધારિત સમય કરતાં ૪૭ દિવસ વહેલી ભરતી પૂર્ણ થઈ હતી.

મેટ્રો શહેરો બહાર નેટવર્ક વિસ્તારવાનો પડકાર: ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફાર્માસ્યુટિકલ્સના ૨૦૨૩ ના અભ્યાસ મુજબ, હાલમાં ટ્રાયલ સાઇટ્સ, સંશોધકો અને લેબોરેટરીઓ મોટાભાગે મેટ્રો શહેરો પૂરતી જ સીમિત છે. આ સ્થિતિ બદલવા સરકારની ‘બાયોફાર્મા શક્તિ’ યોજના હેઠળ ૧,૦૦૦ માન્યતા પ્રાપ્ત ક્લિનિકલ ટ્રાયલ સાઇટ્સનું નેટવર્ક ઊભું કરવાની દરખાસ્ત છે. આ દિશામાં રાયબરેલી સ્થિત સરકારી સંસ્થા ‘નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાર્માસ્યુટિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ’ અને એસ્ટ્રાઝેનેકા ઇન્ડિયા વચ્ચે ભાગીદારી થઈ છે, જે પ્રારંભિક તબક્કામાં મેટ્રો બહારની ૨૫ ઓન્કોલોજી (કેન્સર) ટ્રાયલ સાઇટ્સને દત્તક લઈને તાલીમ, નૈતિકતા અને સુરક્ષાના ધોરણો મજબૂત કરશે. જોકે, નાની હોસ્પિટલોમાં નર્સિંગ સ્ટાફની વારંવાર થતી ફેરબદલી, સમર્પિત સંશોધન ટીમની જાળવણી અને દૂરથી આવતા દર્દીઓનું ફોલો-અપ મોટા પડકારો છે.

નિયમનકારી સુધારા અને મંજૂરીનો સમયગાળો: પારેક્સેલના આંકડા મુજબ ભારતમાં અરજી સબમિટ કર્યાથી પ્રથમ દર્દીની નોંધણી સુધી સરેરાશ છ મહિનાનો સમય લાગે છે, જેમાં ૯૦-૧૨૦ દિવસ નિયમનકારી સમીક્ષામાં અને બાકીનો સમય હોસ્પિટલ કોન્ટ્રાક્ટિંગમાં જાય છે. સમય ઘટાડવા ‘સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશનએ મહત્ત્વના પગલાં લીધાં છે: જાન્યુઆરી 2026 પછી સંશોધન અને લેબ પરીક્ષણ માટે અમુક દવાઓની નાની માત્રાના ઉત્પાદન માટે ‘ટેસ્ટ લાઇસન્સ’ લેવાની જરૂરિયાત નાબૂદ કરી દઈને ઓનલાઇન નોટિફિકેશનની સુવિધા આપવામાં આવી છે. બાકીના કિસ્સાઓમાં સમયમર્યાદા ૯૦ થી ઘટાડી ૪૫ દિવસ કરી દેવામાં આવી છે. તેથી નવી દવા બનાવવાની પ્રક્રિયાના ચક્રમાં ઓછામાં ઓછા ૯૦ દિવસ બચશે.

  • એપ્રિલ અને મે ૨૦૨૬: ડ્રગ્સ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા રાજીવ સિંહ રઘુવંશીએ જણાવ્યું કે કેલેન્ડર વર્ષ ૨૦૨૫ માં ક્લિનિકલ ટ્રાયલ મંજૂરીનો સમય ઘટીને ૧૨૦-૧૩૫ દિવસ થયો છે. મે ૨૦૨૬માં સીડીએસસીઓએ નિયમનકાર અને એથિક્સ કમિટી સમક્ષ એકસાથે અરજી કરવાની સલાહ આપી. ઉપરાંત, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના અહેવાલમાં પ્રાણીઓ પરના બિનજરૂરી પરીક્ષણોને બદલે ‘ઓર્ગન-ઓન-ચિપ’ અને હ્યુમન-ટિશ્યુ મોડલ જેવા વિકલ્પો અપનાવવા પર ભાર મૂકાયો છે.

એથિક્સ કમિટીની જવાબદારી અને પ્રારંભિક તબક્કાના અભ્યાસ: ઇન્ડિયન સોસાયટી ફોર ક્લિનિકલ રિસર્ચના પ્રમુખ સીમા પાઈના મતે મંજૂરી મળ્યા બાદ હોસ્પિટલના કાનૂની કરાર અને બજેટિંગમાં થતો વિલંબ ઘટાડવા સ્ટાન્ડર્ડ ટેમ્પલેટ્સ તૈયાર થઈ રહ્યા છે. બીજી તરફ, દેખરેખમાં બેદરકારી દાખવવા બદલ સીડીએસસીઓએ જુલાઈ ૨૦૨૬ સુધીના એક વર્ષમાં ૮ એથિક્સ કમિટીઓનું રજિસ્ટ્રેશન રદ અથવા સસ્પેન્ડ કર્યું હોવાનું ઓક્ટોબરના ડિસ્ક્લોઝરમાં જાહેર કર્યું છે. તદુપરાંત ભારતમાં વિદેશી દવાઓના ‘ફર્સ્ટ-ઇન-હ્યુમન’ (પ્રથમ વખત માનવ પર પરીક્ષણ) અભ્યાસ પરના નિયંત્રણોને કારણે ઘણી ભારતીય કંપનીઓ પણ પ્રારંભિક ટ્રાયલ્સ વિદેશમાં કરાવે છે. ‘સિટિયસટેક’ જેવી ટેકનોલોજી કંપનીઓ ૨૫ કરોડથી વધુ દર્દીઓના ડેટા પ્લેટફોર્મ દ્વારા પ્રૂફ-ઓફ-કન્સેપ્ટ સમયમાં ૫૦ ટકા સુધીની બચત કરી રહી છે, પરંતુ અંતિમ સફળતા મેટ્રો બહારની હોસ્પિટલોની ગુણવત્તા અને દર્દીઓની સુરક્ષા જાળવવાની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે.

દર્દીઓની જાણ બહાર થતા ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ 

  • ભારતની સંસદની આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ અંગેની સ્થાયી સમિતિનો ૮ મે ૨૦૧૨ ના રોજ સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આ સત્તાવાર અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે દેશની વિવિધ હોસ્પિટલોમાં નિયમનકારી દેખરેખના અભાવે દર્દીઓની યોગ્ય જાણ અને લેખિત સંમતિ વગર ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા, તેમજ ટ્રાયલ દરમિયાન થયેલા મૃત્યુ કે ગંભીર આડઅસરોના કિસ્સામાં પીડિત પરિવારોને વળતર ચૂકવવામાં ગંભીર બેદરકારી દાખવવામાં આવી હતી.

  • સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઇન્ડિયાના ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩ અને ૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ના આદેશમાં મધ્યપ્રદેશની સરકારી અને ખાનગી હોસ્પિટલો સહિત દેશભરમાં ગરીબ અને નિરક્ષર દર્દીઓની જાણ બહાર અનૈતિક રીતે ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ કરવાના કેસોની સુનાવણી કરતા સુપ્રીમ કોર્ટે ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩ અને ૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩ના આદેશો દ્વારા ૧૬૨ નવી દવાઓના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સની મંજૂરી પર રોક લગાવી હતી અને દર્દીઓની સંમતિની પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ‘ઓડિયો-વીડિયો રેકોર્ડિંગ’ ફરજિયાત બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.

  • કેન્દ્રના આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય ન્યૂ ડ્રગ્સ એન્ડ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ રૂલ્સ, ૨૦૧૯ (ગેઝેટ નોટિફિકેશન G.S.R. 227(E)) | તારીખ: ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૯માં જણાવ્યા મુજબ  દર્દીઓની જાણ કે સંમતિ વિના થતા ટ્રાયલ્સ અટકાવવા માટે ભારત સરકારે ૧૯ માર્ચ ૨૦૧૯ ના રોજ આ કાયદાકીય નિયમો અધિસૂચિત કર્યા હતા. આ નિયમોની ત્રીજી અનુસૂચિ હેઠળ દરેક દર્દી પાસેથી તેમની સમજાય તેવી ભાષામાં લેખિત તેમજ સંવેદનશીલ વર્ગના દર્દીઓ માટે ઓડિયો-વીડિયો સંમતિ મેળવવી, એથિક્સ કમિટીની ફરજિયાત નોંધણી કરાવવી અને ટ્રાયલ સંબંધિત ઈજા કે મૃત્યુના કિસ્સામાં નિર્ધારિત ફોર્મ્યુલા મુજબ વળતર ચૂકવવું કાયદેસર રીતે ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે.

    અમદાવાદની હોસ્પિટલમાં કથિત ગેરકાયદે ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ અને સુપ્રીમ કોર્ટ તથા CDSCO ની કાર્યવાહી

    અમદાવાદની વાડીલાલ સારાભાઈ હોસ્પિટલ સંબંધિત કથિત અનૈતિક અને ગેરકાયદે ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સના મામલે (જેમાં ‘ન્યુ ડ્રગ્સ એન્ડ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ રૂલ્સ, ૨૦૧૯’ તથા દર્દીઓની સંમતિ/એથિક્સ કમિટીના નિયમોના ઉલ્લંઘનના આક્ષેપો થયા હતા) ‘સ્વાસ્થ્ય અધિકાર મંચ’ નામની બિનસરકારી સેવા સંસ્થાની જાહેરહિતની અરજી પર સુનાવણી કરતા સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઇન્ડિયાએ કેન્દ્ર સરકાર પાસે જવાબ માંગ્યો હતો, જ્યારે તપાસ સમિતિના અહેવાલ બાદ ૮ ડોક્ટરોને સસ્પેન્ડ કરાયા હતા અને સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન તથા અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી.

    કેસ ૨: એનડીસીટી રૂલ્સ, ૨૦૧૯ હેઠળ એથિક્સ કમિટીઓના રજિસ્ટ્રેશન રદ કરવાની સીડીએસસીઓની કાર્યવાહી

    ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં સહભાગી દર્દીઓના હિત, સુરક્ષા અને નૈતિક દેખરેખના નિયમોના ગંભીર ઉલ્લંઘન બદલ સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશનએ ‘ન્યુ ડ્રગ્સ એન્ડ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ રૂલ્સ, ૨૦૧૯’ હેઠળ નિરીક્ષણ બાદ જુલાઈ ૨૦૨૬ માં ૭ એથિક્સ કમિટીઓના રજિસ્ટ્રેશન સર્ટિફિકેટ રદ કર્યા હતા અને ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ સુધીમાં કુલ ૮ એથિક્સ કમિટીઓ સામે રજિસ્ટ્રેશન રદ કરવાની કાર્યવાહી નોંધાઈ હતી. તેમાં અમદાવાદના આત્મન હોસ્પિટલની સંસ્થાકીય એથિક્સ કમિટીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

Read Previous

ખેતીમાં રાસાયણિક જંતુનાશકો પર અંકુશ: જનસ્વાસ્થ્ય, આત્મહત્યા નિવારણ અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય 

Read Next

ફેમિલી પેન્શન નિયમો ૨૦૨૬: કેન્દ્રીય કર્મચારીના અવસાન બાદ સૌથી પહેલા કોને મળે છે પેન્શન?

Most Popular