દિવાળી આવી, ફટાકડાં લાવી, હવાના પ્રદુષણ સાથે બીમારી લાવીઃ જાગો નાગરિકો જાગો

દિવાળી આવી, ફટાકડાં લાવી, હવાના પ્રદુષણ સાથે બીમારી લાવીઃ જાગો નાગરિકો જાગો

આનંદ, ઉત્સાહ અને ઉજવણીનો તહેવાર ગણાતી દિવાળી ફટાકડાં અને હવાના પ્રદુષણ સાથે બાળકો માટે બીમારીઓ પણ સાથે લાવી છે. આ રહ્યા તેના કારણો. અમદાવાદમાં દિવાળી દરમિયાન હવાની ગુણવત્તા કથળીને AQI ૩૮૪ ની જોખમી સપાટી સુધી પહોંચી ગયો હતો. તેમ જ વડોદરામાં તહેવારની રાત્રે હવાનું પ્રદૂષણ વધતાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સનું સ્તર ૧,૧૨૮ સુધી ઉછળ્યું હતું. રાજકોટમાં મોડી રાત્રે એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સનો 0આંકડો ૧,૦૪૧ નોંધાયો હતો સુરત શહેરમાં પણ પ્રદૂષણ વધતાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ૯૩૨ સુધી પહોંચી ગયો હતો. આ આંકડાંઓ ઉપજાવી કાઢેલા નથી. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન બોર્ડે અને ગુજરાત એર ક્વોલિટી મોનિટરિંગ નેટવર્કે તૈયાર કરેલા છે. 

AQI નું નોર્મલ લેવલ શું છે?

એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) ના માપદંડ મુજબ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્શ શૂન્યથી 50ની રેન્જમાં હોય તો તેને નોર્મલ ગણવામાં આવે છે. આ લેવલ માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. તેમ જ 51થી 100ની રેન્જનો એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ મધ્યમ એટલે કે સામાન્ય રીતે સ્વીકાર્ય પરંતુ સંવેદનશીલ લોકો માટે સહેજ ચિંતાજનક ગણાય છે. એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ 101થી 200ની રેન્જમાં જાય ત્યારે તેનું બિનતન્દુરસ્ત અને 201થી 300ની રેન્જમાં જાય તો તેને ગંભીર ગણવામાં આવે છે. એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ 301થી 500ની રેન્જમાં જાય ત્યારે તેને જોખમી ગણવામાં આવે છે. ગુજરાતના અમદાવાદ, વડોરદાર રાજકોટ અને સુરતમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ નોર્મલ અને ખરાબની રેન્જથી 800થી 900 ટકા ઉપર રહ્યો છે. આમ અત્યંત જોખમી રેન્જથી પણ 200થી 250 ટકા ઊંચો રહ્યો છે. 

નોર્મલ AQI એટલે શું અને તેનાથી વધી જવાના મુખ્ય કારણો

હવામાં તરતાં ઝીણાં ઝીણા રજકણો (PM2.5 અને PM10), સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ (SO2), નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ (NO2), કાર્બન મોનોક્સાઇડ (CO) અને ઓઝોન જેવા પ્રદૂષકોનું પ્રમાણ જ્યારે સલામત મર્યાદા (AQI 0-50)માં હોય તો તેને નોર્મલ એર ક્વોલિટી કહે છે. પરંતુ દિવાળીમાં આ સંતુલન ખોરવાઈ જાય છે. દિવાળી સિવાયના સમયમાં વાહનોનું, બાંધકામની સાઈટનું અને ઉદ્યોગોનું પ્રદુષણ આ એરક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ-એક્યૂઆઈને ખરાબ કરે છે.

ફટાકડાં અને દારૂખાનામાં વપરાતા કેમિકલ્સની અસર

દિવાળી દરમિયાન ફોડવામાં આવતા ફટાકડા હવાની ગુણવત્તા કથળવામાં ખૂબ મોટો ભાગ ભજવે છે. ફટાકડાં બનાવવામાં વપરાતા જુદાં જુદાં રાસાયણિક ઘટકો તેને માટે જવાબદાર છે. ફટાકડામાં વિવિધ રંગો અને ચમક પેદા કરવા માટે સ્ટ્રોન્ટિયમ (લાલ રંગ), ક્રોમિયમ, એલ્યુમિનિયમ (સફેદ ચમક), બેરિયમ (લીલો રંગ), અને કોપર (વાદળી રંગ) નો ઉપયોગ થાય છે. તદુપરાંત તેમાં ગંધક (સલ્ફર), ચારકોલ, કાગળ અને ગુંદર પણ વપરાતો હોય છે. તેની એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ પર બહુ જ મોટી અસર પડે છે. આ ફટાકડા સળગે છે ત્યારે આ ભારે ધાતુઓ અને રસાયણો બળીને ખૂબ જ સૂક્ષ્મ ઝેરી કણો (PM2.5) ના રૂપમાં હવામાં ભળે છે. શ્વાસમાં જતાં આ ઝેરી રજકણો ફેફસાંના ઊંડાણ સુધી પહોંચીને સોજો અને બળતરા ઉત્પન્ન કરે છે.

આ રહ્યા તેના બીજા કારણો. એક, શિયાળાના પ્રારંભે ઠંડી હવા જમીનની નજીક રહે છે, જેથી ધુમાડો અને રજકણો વાતાવરણમાં ઉપર જવાના બદલે નીચલા સ્તરે જ તરત રહે છે. વાતાવરણમાં ધુમ્મસ  હોય તેવી સ્થિતિ નિર્માણ કરે છે. બે, વાહનવ્યવહાર અને ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન પણ તેને માટે જવાબદાર છે.  વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડા ઉપરાંત ફેક્ટરીઓમાંથી થતું ઉત્સર્જન પણ તેને માટે જવાબદાર છે. ત્રીજું, બાંધકામની સાઈટ પરથી ઉડતી ધૂળ પણ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સને ખરાબ કરે છે. શહેરી વિસ્તારોમાં રસ્તાઓ અને ઇમારતોના નિર્માણથી ઊડતી ધૂળ પણ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સને ખરાબ કરવા માટે જવાબદાર ગણાય છે. ચોથું, ખેતરોમાં પરાળી સળગાવવાની બેરોકટોક ચાલી રહેલી પ્રવૃત્તિ પણ ખરાબ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ માટે જવાબદાર ગણાય છે. ઉત્તર ભારતમાં પાકના અવશેષો સળગાવવાથી પેદા થતો ધુમાડો પણ દિલ્હીની હવાની ગુણવત્તાને કથળાવવા માટે જવાબદાર છે. 

અમદાવાદમાં બાળકોની આંખોમાં બળતરા, સોજા અને લાલ થવાના કિસ્સા

આ વખતે અમદાવાદમાં દિવાળી દરમિયાન AQI ૩૫૦ થી ૩૮૪ સુધી પહોંચી જતાં બાળકોની આંખોમાં ગંભીર અસરો જોવા મળી છે. આંખની પાંપણ પર સોજા આવવા, આંખો સતત લાલ થઈ જવી અને પાણી પડવાના કિસ્સાઓમાં તીવ્ર વધારો થયો છે. તેનાથી બાળકો અને મોટા લોકોની આંખોમાંની ટીયર ફિલ્મ નષ્ટ થઈ જાય છે. હવામાં રહેલા દારૂખાનાના ઝેરી ધુમાડા અને PM2.5 ના કણો આંખની નાજુક સપાટી અને કુદરતી અશ્રુ સ્તર-Tear Filmને નુકસાન પહોંચાડે છે, જેથી આંખમાં શુષ્કતા-સૂકાપણું-Dryness વધે છે અને બળતરા થાય છે. બાળકોની આંખો અને આંખની ત્વચા અત્યંત નાજુક હોય છે. ધુમાડાના કારણે આંખમાં ખંજવાળ આવતાં બાળકો વારંવાર આંખો ચોળે છે, જેનાથી પાંપણ પર સોજો-Eyelid Swelling આવે છે અને બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન કે કોર્નિયા સ્ક્રેચનું જોખમ વધે છે. અમદાવાદની મેરેંગો સિમ્સ હોસ્પિટલના પિડિયાટ્રિક્સ અને રેસ્પિરેટરી વિભાગના તબીબોના જણાવ્યા મુજબ, “દિવાળી દરમિયાન ધુમાડા અને પ્રદૂષિત હવામાં રહેલા રાસાયણિક કણોના સીધા સંપર્કમાં આવવાથી બાળકોમાં આંખો લાલ થવી, પાંપણ પર સોજો આવવો અને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવાના કેસો દર વર્ષે નોંધપાત્ર રીતે વધે છે. આ સમયે બાળકોને વારંવાર આંખો ચોળવા ન દેવી જોઈએ.” તદુપરાંત એએસજી આઇ હોસ્પિટલના તજજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ દારૂખાનાના ધુમાડામાં રહેલા ક્રોમિયમ અને સલ્ફર જેવા તત્વો આંખમાં એલર્જિક કન્જેક્ટિવાઇટિસ અને બળતરા પેદા કરે છે, જેનાથી પાંપણો પર સોજો આવી જાય છે.

દિલ્હી છોડીને થોડા દિવસ નીકળી જાવ

દિલ્હી હાલ ગંભીર વાયુ પ્રદૂષણનો સામનો કરી રહ્યું છે. પરિસ્થિતિ એટલી વિકટ બની છે કે તબીબો લોકોને થોડા દિવસો માટે શહેર છોડી દેવાની સલાહ આપી રહ્યા છે. દિલ્હીના એપોલો ઇન્દ્રપ્રસ્થ હોસ્પિટલના સિનિયર પલ્મોનોલોજિસ્ટ ડૉ. રાજેશ ચાવલા એ જણાવ્યું છે કે પ્રદૂષણ વ્યાપક બનતાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઉધરસ અને આંખોમાં બળતરાના દરદીઓથી આઉટ પેશન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ છલકાઈ ગયું છે. તેમણે શક્ય હોય તેમને દિલ્હી બહાર જવાની અને N95 માસ્ક પહેરવાની સલાહ આપી છે. 

ફટાકડાના ઝેરી PM2.5 કણો: PSRI ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ડૉ. જી.સી. ખિલાનાની એ ફટાકડા પર પ્રતિબંધ મૂકવાની અને તેનો કડક અમલ કરાવવાની માગણી કરી છે. તેમણે ઉમેર્યું કે ફટાકડામાંથી નીકળતા PM2.5 કણોમાં ક્રોમિયમ, સ્ટ્રોન્ટિયમ અને એલ્યુમિનિયમ જેવી ઝેરી ધાતુઓ હોય છે જે ફેફસાંમાં જમા થાય છે અને ફેફસાંમાં સોજો વધારે છે. પારસ હેલ્થના ડૉ. અરૂણેશ કુમાર અને એપોલોના ડૉ. નિખિલ મોદી એ જણાવ્યું કે બહાર મુસાફરી કરતા પુખ્ત વયના લોકો અને અસ્થમા ધરાવતા બાળકો માટે આ હવા અત્યંત જોખમી છે. લીલાવતી હોસ્પિટલના ડૉ. જલીલ પાર્કરના જણાવ્યા અનુસાર દર્દીઓ પર એન્ટીબાયોટીક્સ કે સામાન્ય દવાઓ અસર કરી રહી નથી.

એર ક્વોલિટીને નોર્મલ લેવલ પર લાવવા માટે શું કરવું જોઈએ?

સામાન્ય ફટાકડા પર પ્રતિબંધ મૂકી માત્ર ગ્રીન ક્રેકર્સનો ઉપયોગ કરવાની દરેકને ફરજ પાડો. ગ્રીન ફટાકડાંને નામે મનસ્વી રીતે કિંમત વસૂલ કરી રહેલા લોકો નિયંત્રણ લાવવું પણ જરૂરી બન્યું છે. દિવાળીને વા સમૂહ ઉત્સવમાં રૂપાંતરિત કરીને પ્રદુષણ ઘટાડવાનું આયોજન કરવું જોઈએ. વાહનોનું પ્રદુષણ ઘટાડવા માટે ખાનગી વાહનોનો ઉપયોગ ઘટે અને જાહેર પરિવહન-પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટનો ઉપયોગ વધારવા પગલાં લેવા જોઈએ પ્રદુષણ ઓછું કરવાને સક્ષમ ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સની ખરીદી કરનારાઓને વધુ પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. તેમ જ બાંધકામના સ્થળો પર સ્પ્રિન્કલિંગ કરાવીને પ્રદુષણ ઓછું કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. સ્મોગ ગન અને વોટર સ્પ્રિંકલર દ્વારા ધૂળને ઊડતી અટકાવવી જોઈએ. 

સૌથી સરળ અને દીર્ઘકાલીન ઉપચાર વૃક્ષારોપણનો અને અર્બન જંગલ-ફોરેસ્ટ ઊભા કરવાનો છે. શહેરી વિસ્તારોમાં વધુ વૃક્ષો વાવવા જેથી નેચરલ એર ફિલ્ટરેશન થઈ શકશે. વ્યક્તિગત ઘરોમાં HEPA-ફિલ્ટર એર પ્યુરિફાયર વાપરવા, બહાર જતી વખતે N95 માસ્ક પહેરવો અને આંખોને પાણીથી હળવેથી ધોવી જોઈએ.