આવકવેરા વિભાગ સમયમર્યાદા વટાવીને પુનઃઆકારણી ન કરી શકે: ITAT રાજકોટ
આવકવેરા વિભાગ સમયમર્યાદા વટાવીને પુનઃઆકારણી ન કરી શકે: ITAT રાજકોટ
કાયદામાં નક્કી કરેલી સમયમર્યાદા અને પ્રક્રિયાનું પાલન કર્યા વિના આવકવેરા અધિકારી જૂના વર્ષોની આવક ફરીથી તપાસી શકે નહીં
નવી કલમ ૧૪૮ની નોટિસ બાકી રહેલી સમયમર્યાદા વટાવીને જારી કરવામાં આવી હોવાથી તે અમાન્ય ઠરી
કલમ 148ની સમયમર્યાદા પૂરી થયા બાદ જારી કરાયેલી નોટિસ ગેરકાયદેસર; પુનઃઆકારણીની કાર્યવાહી રદ
આવકવેરા વિભાગને કરદાતાની જૂની આવકની પુનઃઆકારણી કરવાની સત્તા છે, પરંતુ આ સત્તા અમર્યાદિત નથી. કાયદામાં નક્કી કરેલી સમયમર્યાદા અને પ્રક્રિયાનું પાલન કર્યા વિના આવકવેરા અધિકારી જૂના વર્ષોની આવક ફરીથી તપાસી શકે નહીં. આવકવેરા એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ, રાજકોટએ એક મહત્ત્વના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો પ્રમાણે પુનઃઆકારણીની નોટિસ જારી કરવા માટે જે બાકી સમય ઉપલબ્ધ હતો, તે પૂરો થઈ ગયા પછી જારી કરાયેલી નોટિસ કાયદેસર ગણાય નહીં.
ટ્રિબ્યુનલે દેવજી વેલજી પટેલ વિરુદ્ધ આવકવેરા અધિકારીના કેસમાં આ નિર્ણય આપ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૫-૧૬ અને ૨૦૧૬-૧૭ સંબંધિત આકારણી વર્ષ ૨૦૧૬-૧૭ અને ૨૦૧૭-૧૮ માટે આવકવેરા વિભાગે પુનઃઆકારણી શરૂ કરી હતી. પરંતુ નવી નોટિસો જારી કરવામાં કાયદાકીય સમયમર્યાદાનું પાલન ન થવાથી આવકવેરા એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલે બંને વર્ષોની પુનઃઆકારણીની કાર્યવાહી રદ કરી દીધી છે. આ આદેશ ૧૭ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ જાહેર થયો હતો.
એનઆરઈ ખાતાનું વ્યાજ અને કાનૂની મુદ્દો
આ કેસમાં કરદાતા પોતાને બિનનિવાસી ભારતીય ગણાવતા હતા અને બેંક ઓફ બરોડાના એનઆરઈ ખાતામાંથી મળેલી વ્યાજની આવકને કલમ ૧૦(૪)(ii) હેઠળ કરમુક્ત ગણાવી હતી. આવકવેરા અધિકારીએ અગાઉના એક નિવેદનને આધારે આ દલીલ ફગાવીને રૂ. ૧૪,૩૦,૬૪૯ની રકમ કરપાત્ર આવકમાં ઉમેરી હતી. કમિશનર (અપીલ્સ) એ પણ આ કાર્યવાહી યથાવત્ રાખી હતી. પરંતુ ITAT સમક્ષ મુખ્ય મુદ્દો એનઆરઈ વ્યાજની કરમુક્તિનો નહોતો, પરંતુ મૂળભૂત કાનૂની મુદ્દો એ હતો કે પુનઃઆકારણી શરૂ કરવા માટેની નોટિસ જ કાયદાની નિર્ધારિત સમયમર્યાદા પૂરી થયા પછી જારી કરવામાં આવી હતી.
કલમ 148A, 148, 149 અને TOLA ની ભૂમિકા
-
કલમ 148A(b) (કારણદર્શક નોટિસ): વિભાગ દ્વારા પુનઃઆકારણી પહેલાં કરદાતાને ખુલાસો આપવાની તક આપવામાં આવે છે.
-
કલમ 148A(d) (અધિકારીનો આદેશ): કરદાતાનો જવાબ તપાસ્યા બાદ પુનઃઆકારણીનો આદેશ પસાર થાય છે.
-
કલમ 148 (મુખ્ય નોટિસ): પુનઃઆકારણીની ઔપચારિક કાર્યવાહી શરૂ કરવાની નોટિસ આપવામાં આવી હતી.
-
કલમ 149 (સમયમર્યાદા): નોટિસ આપવા માટેની કાનૂની સમયમર્યાદા નક્કી કરતી મહત્ત્વની કલમ છે.
-
TOLA, 2020: કોરોના મહામારી દરમિયાન સમયમર્યાદામાં રાહત આપતો કાયદો, જેના હેઠળ જૂની નોટિસો માટે ૩૦ જૂન, ૨૦૨૧ સુધીનો સમય મળ્યો હતો.
સર્વાઈવિંગ ટાઈમ અને સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ
આ કેસમાં બાકી રહેલા સમયની ગણતરી અત્યંત મહત્ત્વની સાબિત થઈ છે. સુપ્રીમ કોર્ટના ભારત સરકાર વિ. આશિષ અગરવાલ અને ભારત સરકાર વિ. રાજીવ બંસલના કેસમાં તથા ગુજરાત હાઈકોર્ટના ધનરાજ ગોવિન્દરામ કેલ્લા વિ. આવકવેરા અધિકારીના કસમાં ચુકાદાઓને આધારે ટ્રિબ્યુનલે સ્પષ્ટ કર્યું કે, જૂની નોટિસને નવી પ્રક્રિયામાં રૂપાંતરિત કર્યા પછી કરદાતાને જવાબ માટે અપાયેલા સમયને બાદ કરતા જે બાકી સમય રહે છે, તેની અંદર જ નવી નોટિસ જારી થવી અનિવાર્ય છે. આ કેસમાં નવી કલમ ૧૪૮ની નોટિસ બાકી રહેલી સમયમર્યાદા વટાવીને જારી કરવામાં આવી હોવાથી તે અમાન્ય ઠરી હતી.
ITAT નો અંતિમ નિર્ણય અને કરદાતાઓ માટે સંદેશ
ટ્રિબ્યુનલે સમયમર્યાદાની જોગવાઈના ભંગને કારણે બંને આકારણી વર્ષોની પુનઃઆકારણી કાર્યવાહી અને કલમ ૧૪૮A(d) હેઠળના આદેશો રદ કર્યા છે. આ ચુકાદો એ વાતની યાદ અપાવે છે કે આવકવેરા વિભાગ પાસે પુનઃઆકારણીની સત્તા હોવા છતાં, તે કાયદાની મર્યાદા અને નિર્ધારિત પ્રક્રિયા બહાર જઈને કામ કરી શકે નહીં. જોકે, કરદાતાઓએ પોતાના કેસની ચોક્કસ તારીખો અને કાનૂની સ્થિતિ ચકાસીને આગળ વધવું જોઈએ.

