મલ્ટીપ્લેક્સે ભારતીય સિનેમાના નિર્માણ અને જોવાની શૈલી કેવી રીતે બદલી નાખી

મલ્ટીપ્લેક્સે ભારતીય સિનેમાના નિર્માણ અને જોવાની શૈલી કેવી રીતે બદલી નાખી

સદીના મહાનાયક અમિતાભ બચ્ચન, શાહરૂખ ખાન, આમિર ખાન, સલમાન ખાન અને અક્ષય કુમાર પણ આ જ યાત્રાના સહયાત્રી છે

શાહરૂખ ખાન ભારતીય આર્થિક ઉદારીકરણ માટે એક ઉત્તમ પ્રતીક છે. ૧૯૮૦ના દાયકાના અંતમાં ટીવી શોમાં કામ કર્યા પછી, ૧૯૯૨માં ‘દીવાના’ ફિલ્મથી તેમની કારકિર્દીએ ઝડપ લીધી. જેમ જેમ ભારત વૈશ્વિક આર્થિક રેન્કિંગમાં આગળ વધ્યું, તેમ તેમ શાહરૂખ સ્ટારડમ તરફ આગળ વધ્યો છે. શાહરૂખ ખાનની કારકિર્દીની યાત્રા છેલ્લા ૩૫ વર્ષના ભારતીય સિનેમા બિઝનેસ એટલે કે ૧,૦૦૦ સીટ ધરાવતા સિંગલ સ્ક્રીનથી લઈને સેટેલાઇટ ટીવી, મલ્ટીપ્લેક્સ અને હવે સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મની સાથે સાથે જ અને સમાંતરે ચાલતી આવી છે. દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયંગે’ અને ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ જેવી રોમેન્ટિક ફિલ્મોએ વિદેશી માર્કેટના દરવાજા ખોલ્યા છે. ૨૦૧૨ સુધીના એક દાયકા કરતાં વધુ સમય માટે ભારતીય સિનેમાની વિદેશી કમાણીમાંથી અડધાથી વધુ હિસ્સો તેમની ફિલ્મોનો હતો. સદીના મહાનાયક અમિતાભ બચ્ચન પણ આ જ સફર પાર કરીને આગળ વધ્યા છે. શાહરૂખ ઉફરાંત આમિર ખાન, સલમાન ખાનની પણ જ યાત્રા રહી છે. અક્ષય કુમાર પણ આ જ યાત્રાના સહયાત્રી છે. તેનો કોઈ અનાદર કરી શકે તેમ નથી.

મલ્ટીપ્લેક્સની શરૂઆત અને કાનૂની સુધારા

૧૯૯૦માં, પીવીઆરના સ્થાનક અજય વિજલીએ દિલ્હી સરકાર સમક્ષ ટિકિટના દરો નિયંત્રણમુક્ત કરવા અને ૬૦ ટકા એન્ટરટેઇનમેન્ટ ટેક્સ ઘટાડવાની માંગ કરી હતી. આ રીતે વીડિયો પાઇરેસી સામે લડવાનો માર્ગ તેમણે ખોલ્યો હતો. એક, ૧૯૯૧: દિલ્હી સરકારે ૮૦ ટકા ટિકિટ દરો મુક્ત કર્યા હતા અને ૨૦ ટકા સીટો પર રૂ.૫ ની મર્યાદા રાખવાની જાહેરાત કરી હતી. બે, ૧૯૯૫માં વિદેશી રોકાણ-ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ માટે વિશેષ મંજૂરી મેળવી ઑસ્ટ્રેલિયન ચેઇન ‘વિલેજ રોડશો’ સાથે ભાગીદારી કરી હતી. ત્રીજું, ૧૯૯૭માં ભારતનું પ્રથમ ચાર સ્ક્રીનવાળુ મલ્ટીપ્લેક્સ પીવીઆર અનુપમ દિલ્હીમાં શરૂ થયું હતું. ચાર, ૨૦૦૦ની સાલમાં સિનેમા ક્ષેત્રને ઉદ્યોગનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. પાંચ ૨૦૦૨ની સાલમાં ફિલ્મોમાં ૧૦૦ ટકા વિદેશી સીધા રોકાણની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

મલ્ટીપ્લેક્સ ક્રાંતિ અને ફિલ્મોનું વૈવિધ્ય

મલ્ટીપ્લેક્સ આવતા પહેલા, શશી કપૂરની ‘ન્યૂ દિલ્હી ટાઇમ્સ’ કે શ્યામ બેનેગલની ‘કલિયુગ’ જેવી નાના બજેટની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોને મોટા ૧,૦૦૦ સીટર થિયેટરોમાં સ્થાન મળતું નહોતું. પરંતુ ત્યારબાદ નાના સ્ક્રિનવાળા એટલે કે ઓછી સીટ વાળા મલ્ટીપ્લેક્સ આવ્યા હતા. બસોથી ત્રણસો સીટ ધરાવતા ઓડિટોરિયમ થકી હોલિવૂડ અને સ્વદેશી નાની ફિલ્મો એટલે કે ઇકબાલ, પીપલી લાઇવ, અસ્તિત્વને સફળતાપૂર્વક દર્શાવવાની તક મળી હતી.

ટિકિટિંગનું કોમ્પ્યુટરાઇઝેશન થતાં આવકની વાસ્તવિક ચોરી અટકી ગઈ હતી. તેનાથી વિશાલા ભારદ્વાજ, ઝોયા અખ્તર, અને શ્રીરામ રાઘવન જેવા નવા દૌરના ડિરેક્ટરોને આગળ આવવા માટે રસ્તો સાફ થયો હતો. તેની સાથે જ હિન્દી બેલ્ટમાં ‘મલ્ટીપ્લેક્સ ફિલ્મો’ નો દબદબો વધ્યો હતો. તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશ કે તેલંગાણામાં સિંગલ સ્ક્રીન કલ્ચર જીવંત રહ્યું હતું. તેણે RRR અને પુષ્પા જેવી માસ ફિલ્મો આપી છે. કેરળ (મલયાલમ સિનેમા) એ નાના બજેટની અદભુત ફિલ્મો થકી રાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાનો હિસ્સો બમણો કર્યો છે.

ભારતીય સિનેમા માર્કેટની વર્તમાન સ્થિતિ અને પડકારો

સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ્સે ભારતને એક સિનેમા માર્કેટ બનાવવામાં મદદ કરી છે, પરંતુ સિનેમા ઉદ્યોગની ૬૬ ટકાથી વધુ આવક હજુ પણ થિયેટરોમાંથી જ આવે છે. ભારતની ખરી સમસ્યા કન્ટેન્ટ નથી પરંતુ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની એટલે કે મલ્ટીપ્લેક્સ સ્ક્રિનની અછતની છે.

વિગત	આંકડા / સ્થિતિ
કુલ સ્ક્રીન્સ (ભારત)	૯,૦૦૦ થી ઓછી (૧૯૯૦ માં ૧૨,૦૦૦ હતી)
દર ૧૦ લાખ લોકોએ સ્ક્રીન	ભારત: ૬ \| અમેરિકા: ૧૦૯ \| ચીન: ૬૪
પિન કોડ કવરેજ	૧૯,૦૦૦ માંથી ૧૬,૩૫૦ પિન કોડમાં એક પણ થિયેટર નથી
વાર્ષિક ટિકિટ વેચાણ	૮૩.૨ કરોડ (૮૩૨ મિલિયન)

આગળનો રસ્તો

સ્થાનિક સ્ટુડિયો અને પીવીઆર જેવા એક્ઝિબિટર નાના શહેરોમાં ‘સ્માર્ટ સ્ક્રીન્સ’ સ્થાપવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. જો સરકાર થિયેટરોને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો દરજ્જો આપે અને ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સના દરો હળવા કરે, તો ભારતીય સિનેમા માર્કેટ $૧.૫-૨ બિલિયનથી વધીને $૫-૧૦ બિલિયન સુધી પહોંચી શકે અને વૈશ્વિક સ્તરે હોલિવૂડને ટક્કર આપી શકે છે.

Share on Social Media

મલ્ટીપ્લેક્સે ભારતીય સિનેમાના નિર્માણ અને જોવાની શૈલી કેવી રીતે બદલી નાખી

Most Popular