સ્થિર વળતર સાથે રોકાણકારોની સલામતીની દરકાર કરતી પોસ્ટ ઓફિસની નાની બચત યોજનાઓ

પબ્લિક પ્રોવિડન્ટ ફંડમાં અને સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજનામાં કરેલા રોકાણની રકમ પર ટેક્સ ભરવો પડતો નથી

ભારતના અને ગુજરાતના લાખો પરિવારોએ પોસ્ટ ઓફિસ બચત ખાતા અથવા પબ્લિક પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PPF) માં બચત કરી છે . નાની નાની બચત કરવા માટે નેશનલ સેવિંગ્સ સર્ટિફિકેટ (NSC) અથવા કિસાન વિકાસ પત્ર (KVP) પણ એક સારો વિકલ્પ છે. આ યોજનાઓનો મૂળભૂત ઉદ્દેશ સરળ છે. લોકો જે કંઈ બચાવી શકે તે બચાવવું અને એક સ્થિર ભંડોળ ઊભું કરવાની આશા રાખવાની હતી. આ ભંડોળનો ઉપયોગ બાળકોના ઉચ્ચ શિક્ષણ અથવા લગ્નના ખર્ચ, ઘર બનાવવા અથવા નિવૃત્તિ પછીના જીવન અથવા તો જીવલેણ બીમારીઓ જેવી મહત્વની ઘટનાઓ માટે કરી શકાય છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં, સરકારના ‘બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો’ અભિયાન હેઠળ જાન્યુઆરી 2015 માં સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં, પરિબળોના સંયોજને નાના રોકાણકારો માટે તેમનું આકર્ષણ કંઈક અંશે ઘટાડ્યું છે. જોકે ઇક્વિટી બજારો અને કોમોડિટીઝમાં અસ્થિરતા સાથે, નિષ્ણાતો કહે છે કે નાની બચત યોજનાઓ પોતાનું સ્થાન ટકાવી રહી છે. નાની બચતમાં થતાં રોકાણના નાણાં નેશનલ સ્મોલ સેવિંગ્સ ફંડ (NSSF)માં એકત્ર કરવામાં આવે છે.   નેશનલ સ્મોલ સેવિંગ્સ ફંડમાં એકઠાં થતાં નાણાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની વિશેષ સિક્યોરિટીઝ તેમજ વિવિધ જાહેર સંસ્થાઓમાં રોકાણ કરવામાં આવે છે જેથી કેન્દ્ર અને રાજ્યોને તેમની નાણાકીય ખાધ પૂરી કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

નાની બચત યોજનાઓ એક મજબૂત સાધન

અર્થશાસ્ત્રીઓ ઘરેલું ઘરગથ્થુ બચતને પ્રોત્સાહન આપવામાં નાની બચતની ભૂમિકા પર ભાર મૂકે છે. આ યોજનાઓએ સમગ્ર અર્થતંત્રમાં રોકાણ માટે જરૂરી મૂડી નિર્માણના પ્રાથમિક સ્ત્રોત તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. તાજેતરના વર્ષોમાં ઘરગથ્થુ બચતમાં ઘટાડોએ ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે અને તેમાં નાની બચતનો ઘટાડો એ વધુ ચિંતાનો વિષય છે. નાણાકીય વર્ષ 2025 માં ઘરગથ્થુ બચત 69 લાખ કરોડ રૂપિયા હોવાનો અંદાજ છે, જે જીડીપી (GDP) ના 62.1 ટકા જેટલી થાય છે. સંપૂર્ણ દ્રષ્ટિએ નાણાકીય વર્ષ 2023 માં ઘરગથ્થુ બચત 52.25 લાખ કરોડ રૂપિયાના નીચલા સ્તરે જોવા મળી હતી પરંતુ જીડીપીમાં તેનો હિસ્સો 67.2 ટકા જેટલો મોટો હતો.

જીડીપીમાં નાની બચત યોજનાના હિસ્સા અંગે વાત કરતાં બચતના નિષ્ણાતો કહે છે કે કુલ ઘરેલું બચતમાં નાની બચતનો હિસ્સો તાજેતરના વર્ષોમાં ઘટી રહ્યો છે. બચતના સાધન તરીકે, નાની બચત પરિવારો માટે ઓછી આકર્ષક બની છે. નાણાકીય ખાધને ફાઇનાન્સ કરવામાં નાની બચતનો હિસ્સો પણ તાજેતરના વર્ષોમાં ઘટ્યો છે અને સરકાર બજારમાંથી લેવામાં આવતી લોન પર વધુ આધાર રાખી રહી છે.

એક મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ટ્રેડ યુનિયન ફેડરેશન અને હિંદ મઝદૂર સભાના જનરલ સેક્રેટરી હરભજન સિંહ સિદ્ધુ નિર્દેશ કરે છે કે EPFO 8.25 ટકાનો મજબૂત વ્યાજ દર આપવાનું ચાલુ રાખે છે. સિદ્ધુ, જેઓ EPFO ના સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીઝના સભ્ય પણ છે, તેઓ ભાર મૂકે છે કે, “જો વ્યાજ દરો રોકાણકારો માટે આકર્ષક નહીં રહે, જેમ કે ફિક્સ ડિપોઝિટ સાથે થયું છે, તો તે આખરે ઘરેલું બચત પર અસર કરશે, જે અર્થતંત્ર માટે જરૂરી છે”.

નાની બચતે પસંદગીના રોકાણ વિકલ્પ તરીકે ધીમે ધીમે તેની લોકપ્રિયતા ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું કારણ કે ઇક્વિટી બજારોએ વેગ પકડ્યો અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ અને સિસ્ટમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન્સ (SIP) જેવી પ્રોડક્ટ્સ તેમજ સોનું, ક્રિપ્ટો અને રિયલ એસ્ટેટ જેવા નવા રોકાણ વિકલ્પોએ ઘણું વધારે વળતર આપ્યું છે.

આ યોજનાઓ પરનું વળતર સતત આઠ ક્વાર્ટરથી વધુ સમયથી યથાવત છે. નાની બચત યોજનાઓનો અભ્યાસ કરવા માટે રચાયેલી શ્યામલા ગોપીનાથ સમિતિએ નાની બચત માટે વ્યાજ દરોના બજાર-લિંક્ડ ફોર્મ્યુલાનું સૂચન કર્યું હતું કે સરકારી સિક્યોરિટીઝ પરની સરેરાશ ઉપજ કરતા 25 થી 100 બેસિસ પોઈન્ટ્સ વધુ હોવી જોઈએ. તિજોરી માટે નાની બચત મોંઘી સાબિત થઈ શકે છે કારણ કે તેનો અર્થ વ્યાજ દરો માટે વધુ ખર્ચ અને પછી ઊંચા દરે નેશનલ સ્મોલ સેવિંગ ફંડ પાસેથી ઉધાર લેવું એવો થાય છે.

જો કે, છેલ્લા દોઢ વર્ષમાં શેરબજારોમાં તાજેતરની અસ્થિરતા સાથે, અનેક ઉત્પાદનો પરનું વળતર ડગમગી ગયું છે. ઉદાહરણ તરીકે, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સનું ટૂંકા ગાળાનું વળતર અનિશ્ચિત બન્યું છે. વધતી જતી મોંઘવારી અને ટેક્સની જોગવાઈઓ વચ્ચે ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ પરના દરો પણ ઓછા આકર્ષક બન્યા છે.

સ્થિર વળતર

પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષને કારણે વધતી અનિશ્ચિતતા અને ભારતમાંથી ચોખ્ખા વિદેશી મૂડી પ્રવાહના નિકાલ સાથે, સરકારે નાણાકીય ખાધને પહોંચી વળવા માટે સ્થાનિક બચત પર વધુ આધાર રાખવાની જરૂર પડી શકે છે. આ સ્થિતિમાં, સરકાર મધ્યમથી લાંબા ગાળાના રોકાણો માટેના માર્ગ તરીકે નાની બચતને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. આ માટે નાની બચતના સાધનો પરના વ્યાજ દરોમાં સુધારો કરવાની જરૂર છે,

નાની બચત યોજનાઓમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય PPF, સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના, નેશનલ સેવિંગ્સ સર્ટિફિકેટ અને સિનિયર સિટિઝન્સ સેવિંગ્સ સ્કીમ છે. જોકે, વ્યક્તિએ યાદ રાખવું જોઈએ કે રોકાણ ચોક્કસ સમયગાળા માટે લોક-ઈન થઈ જાય છે અને જેઓ બહાર નીકળવા માંગતા હોય તેમણે યાદ રાખવું જોઈએ કે આ યોજનાઓ હેઠળના ખાતા અમુક શરતો હેઠળ જ સમય પહેલા બંધ કરી શકાય છે. મોટાભાગની યોજનાઓ હેઠળ ન્યૂનતમ અને મહત્તમ રોકાણ મર્યાદાઓ પણ હોય છે.

નાની બચત યોજનાઓને ટેક્સ બચતના દૃષ્ટિકોણથી ન જોવી જોઈએ કારણ કે કલમ 80C માત્ર જૂની આવકવેરા વ્યવસ્થામાં હોય તેવા લોકો માટે જ ઉપલબ્ધ છે. “PPF અને સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજનામાં હજુ પણ વ્યાજ અને ભંડોળ પર ટેક્સ મુક્તિ છે. પરંતુ પોતાના પોર્ટફોલિયોમાં વિવિધતા લાવવાના દૃષ્ટિકોણથી, નાની બચત હજુ પણ એક સારો વિકલ્પ છે અને તે રોકાણકારની ડેટ એલોકેશનનો ભાગ બની શકે છે,”

સિનિયર સિટિઝન સેવિંગ સ્કીમ નિવૃત્ત રોકાણકારો અથવા નિવૃત્તિની અણી પર હોય તેવા લોકો માટે ખાસ ઉપયોગી છે પરંતુ વ્યક્તિએ યાદ રાખવું જોઈએ કે આ યોજનામાં નાણાં લોક થઈ જાય છે અને તેથી જેઓ સરળ તરલતા-પ્રવાહિતા ઈચ્છે છે તેમના માટે તે સારો વિકલ્પ નથી, એમ તેઓ સમજાવે છે. સિનિયર સિટીઝન સેવિંગ સ્કીમમાં એક વ્યક્તિ મહત્તમ રૂ. 30 લાખનું રોકાણ કરી શકે છે. PPF એવા લોકો માટે પણ સારો વિકલ્પ છે જેઓ સરકારી પ્રોવિડન્ટ ફંડ અથવા એમ્પ્લોઈઝ પ્રોવિડન્ટ ફંડ જેવી કોઈ સામાજિક સુરક્ષા યોજનાનો ભાગ નથી. આ સ્વ-રોજગાર ધરાવતા વ્યાવસાયિકો અથવા વ્યવસાય માલિકો હોઈ શકે છે.

જૂની આવકવેરા વ્યવસ્થા હેઠળના કરદાતાઓ નાની બચત સહિતના ચોક્કસ રોકાણો માટે રૂ. 1.5 લાખની ટેક્સ મુક્તિનો લાભ મેળવવાનું ચાલુ રાખે છે. પરંતુ નવી આવકવેરા વ્યવસ્થા હેઠળ આ હવે ઉપલબ્ધ નથી. જોકે, PPF અને સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના હેઠળનું વ્યાજ અને પાકતી મુદતની રકમ ટેક્સ ફ્રી છે. અન્ય યોજનાઓ સંબંધિત સ્લેબ રેટ પર કરપાત્ર હોય છે.

જ્યારે કલમ 80C નો ટેક્સ બચત લાભ નવી આવકવેરા વ્યવસ્થા હેઠળના લોકો માટે હવે ઉપલબ્ધ નથી, ત્યારે PPF હજુ પણ પસંદગીનો રોકાણ વિકલ્પ છે કારણ કે તે બચતની આદત કેળવે છે અને સારું વળતર આપે છે. વધુમાં, વ્યાજ અને પાકતી મુદત પરની રકમ સંપૂર્ણપણે ટેક્સ ફ્રી છે. સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના બીજો સૌથી વધુ પસંદગીનો વિકલ્પ છે અને તે કન્યા માટે ખૂબ જ ટેક્સ-કાર્યક્ષમ યોજના છે, તે કહે છે, અને ઉમેરે છે કે તે વ્યાજ અને પાકતી મુદતની રકમ માટે ટેક્સ મુક્તિ પણ આપે છે.

નેશનલ સેવિંગ્સ સર્ટિફિકેટ પણ કરદાતાઓના કેટલાક વર્ગોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે, પરંતુ તેને PPF જેટલું સામાન્ય રીતે પસંદ કરવામાં આવતું નથી, કારણ કે કલમ 80C હેઠળ રૂ. 1.5 લાખની એકંદર વાર્ષિક કપાત મર્યાદા ઘણીવાર માત્ર PPF યોગદાન દ્વારા જ સંપૂર્ણ રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. નેશનલ સેવિંગ સર્ટિફિકેટ પર મળતું વ્યાજ ઉપાર્જિત ધોરણે કરપાત્ર હોવા છતાં, તેને પુનઃરોકાણ કરવામાં આવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તે મુજબ પ્રથમ ચાર વર્ષ માટે કલમ 80C (જૂની વ્યવસ્થા હેઠળ હેઠળ કપાત માટે પાત્ર બને છે.

યોજનાના પાંચમા વર્ષમાં મળેલું વ્યાજ પુનઃરોકાણ કરવામાં આવતું નથી પરંતુ રોકાણકારને ચૂકવવામાં આવે છે અને તેથી તે કલમ 80C હેઠળ કપાત માટે પાત્ર નથી અને લાગુ પડતા સ્લેબ રેટ પર કરપાત્ર છે. સિનિયર સિટિઝન સેવિંગ્સ સ્કીમ નિવૃત્ત રોકાણકારોમાં પણ લોકપ્રિય છે જેઓ નિયમિત આવક શોધી રહ્યા છે કારણ કે તે ત્રિમાસિક વ્યાજ પૂરું પાડે છે, પરંતુ વ્યાજની રકમ કરપાત્ર છે, જેન ઝી’-નવ યુવાન રોકાણાકારો પણ PPF જેવી યોજનાઓમાં રોકાણ કરવાનું ચાલુ રાખે છે જેમાં તેમના માતા-પિતાએ કદાચ તેમના માટે ખાતા ખોલાવ્યા હશે.

જ્યારે નાની બચત કદાચ કેન્દ્રબિંદુ ન હોય, પરંતુ રિટેલ રોકાણકારના પોર્ટફોલિયોમાં તેઓ પોતાનું સ્થાન ગુમાવે તેવી શક્યતા નથી. આ ખાસ કરીને વૈશ્વિક અસ્થિરતાના વર્તમાન યુગમાં સાચું છે જ્યાં સલામત રોકાણની તકો ઘણીવાર બહુ ઓછી અને છૂટીછવાઈ હોય છે. અને કદાચ, આ કિસ્સામાં, જૂનું એ જ સોનું છે!