સરકારે રૂ.10 અને રૂ. 20ની 100 કરોડ પ્લાસ્ટિકની નોટ્સ છાપી બજારમાં મૂકવાની છૂટ આપી
આરબીઆઈને 10 અને 20ની પોલિમર નોટો બહાર પાડવા સરકારની મંજૂરી
ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રણ પ્રા. લિમિટેડે સુરક્ષા સુવિધાઓ ધરાવતી પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સના પુરવઠા માટે વૈશ્વિક સ્તરે એક્સપ્રેશન ઓફ ઈન્ટરેસ્ટ આમંત્રિત કર્યાઃ અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ 18 ઑગસ્ટ
નવી દિલ્હીઃકેન્દ્ર સરકારે **રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના રૂ.10 અને રૂ. 20ની પોલિમર બેંકનોટોના પ્રાયોગિક ઉપયોગ (ફિલ્ડ ટ્રાયલ) માટે દરેક મૂલ્યની 100 કરોડ (1 બિલિયન) નોટો છાપવાના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી છે. નાણાં રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ સોમવારે લોકસભામાં આ માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ફિલ્ડ ટ્રાયલ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયા બાદ આરબીઆઈ નિયમિત રીતે રૂ. 10 અને રૂ. 20ની પોલિમર નોટો જારી કરશે. આરબીઆઈના કેન્દ્રીય બોર્ડની ભલામણના આધારે RBI અધિનિયમ, 1934ની કલમ 25 હેઠળ સરકારે દરેક મૂલ્યની 100 કરોડ પોલિમર નોટો ફિલ્ડ ટ્રાયલ માટે બહાર પાડવાની તેમજ ટ્રાયલ સફળ થયા બાદ આ બંને મૂલ્યની પોલિમર નોટો નિયમિત રીતે જારી કરવાની મંજૂરી માંગતો પ્રસ્તાવ મોકલ્યો હતો. સરકારે આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી છે.
મંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે પોલિમર નોટો હાલની કાગળની નોટો સાથે જ ચલણમાં રહેશે. કાગળની નોટોને સંપૂર્ણપણે બંધ કરીને તેમની જગ્યાએ પોલિમર નોટો લાવવાની સરકારની કોઈ યોજના નથી. હાલમાં પ્રચલિત કાગળની નોટો કપાસના પલ્પ અને અન્ય વનસ્પતિ તંતુઓમાંથી બનાવવામાં આવે છે.
આમ તો લાંબા સમયથી ચલણી નોટોનું આયુષ્ય વધારવા માટે આરબીઆઈ પોલિમર નોટો છાપવાની શક્યતા પર સરકાર વિચાર કરી રહી છે. ત્યારબાદ જૂનમાં આરબીઆઈના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ પણ આ પ્રસ્તાવ પર વિચારણા ચાલી રહી હોવાનું અને તેના ફાયદા-ગેરફાયદાનું મૂલ્યાંકન થઈ રહ્યું હોવાનું જણાવ્યું હતું. આરબીઆઈના વાર્ષિક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે વર્ષ 2025-26 દરમિયાન કાગળની ચલણી નોટોની સુરક્ષા છાપકામ પાછળ રૂ. 4,875.2 કરોડનો ખર્ચ થયો હતો, જ્યારે અગાઉના વર્ષમાં આ ખર્ચ રૂ.6,372.8 કરોડ હતો. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન નોટોની માંગ ઓછી હોવાથી આ ખર્ચમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો.
પંકજ ચૌધરીએ જણાવ્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસો મુજબ પોલિમર નોટોની આયુષ્ય કાગળની નોટોની સરખામણીએ નોંધપાત્ર રીતે વધુ હોય છે. તેમણે ઉમેર્યું કે પોલિમર નોટો રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા હાલમાં પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. તેથી તેનો ડિજિટલ પેમેન્ટ પર કોઈ અસર થશે કે નહીં, તેનો અંદાજ નિયમિત રીતે પોલિમર નોટો ચલણમાં આવ્યા પછી જ લગાવી શકાશે. રોકડ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ બંને લોકો માટે એકબીજાના પૂરક ચુકવણીના સાધનો છે. ભારતે વર્ષ 2012માં પણ પોલિમર નોટો રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ ટેક્નોલોજી સંબંધિત પડકારોને કારણે તે યોજના સ્થગિત કરવામાં આવી હતી.
આ મહિનાની શરૂઆતમાં આરબીઆઈની સંપૂર્ણ માલિકીની કંપની ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રણ પ્રા. લિમિટેડે સુરક્ષા સુવિધાઓ ધરાવતી પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સના પુરવઠા માટે વૈશ્વિક સ્તરે એક્સપ્રેશન ઓફ ઈન્ટરેસ્ટ આમંત્રિત કર્યા છે. અરજી કરવાની છેલ્લી તારીખ 18 ઑગસ્ટ છે. રિઝર્વ બેન્કની પેટા કંપની કર્ણાટકના મૈસુરુ અને પશ્ચિમ બંગાળના સાલબોની ખાતે બે નોટ છાપકામ પ્રેસનું સંચાલન કરે છે. બે શિફ્ટના આધારે બંને પ્રેસની કુલ વાર્ષિક ઉત્પાદન ક્ષમતા 16 અબજ (16 બિલિયન) નોટો છે.
મુખ્ય મુદ્દાઓ
સરકારે રૂ.10 અને રૂ. 20ની 100 કરોડ-100 કરોડ પોલિમર નોટોના ફિલ્ડ ટ્રાયલને મંજૂરી આપી.
ટ્રાયલ સફળ થયા બાદ આ મૂલ્યની પોલિમર નોટો નિયમિત રીતે બહાર પાડવામાં આવશે.
કાગળની નોટો બંધ કરવાની કોઈ યોજના નથી; બંને પ્રકારની નોટો સાથેસાથે ચલણમાં રહેશે.
પોલિમર નોટો વધુ ટકાઉ હોવાથી તેમની આયુષ્ય કાગળની નોટો કરતાં લાંબી રહેવાની અપેક્ષા છે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ પર તેની અસર અંગેનું મૂલ્યાંકન નિયમિત અમલ બાદ જ થઈ શકશે.
