બળજબરીથી કરાવવામાં આવેલા શ્રમ અંગેની ચિંતાને લઈને અમેરિકાએ ભારતીય આયાત પર 10 ટકા ટેરિફ લાદ્યો

ભારતમાં કાર્પેટ ઉદ્યોગ, ગાર્મેન્ટ્સ, ફટાકડાં ઉદ્યોગ, ઇંટના ભઠ્ઠા, કૃષિ ક્ષેત્ર અને ખાણકામ પર ફોર્સ્ડ લેબરની જોગવાઈના સંદર્ભમાં ખાસ નજર રાખવામાં આવે છે.

નવા ટેરિફ શુક્રવારે રાત્રે 12:01 વાગ્યાથી અમલમાં આવશે. તે જ સમયે અગાઉ લાગુ કરાયેલો અસ્થાયી 10 ટકા આયાત કર સમાપ્ત થઈ રહ્યો છે

અમેરિકાના વેપાર પ્રતિનિધિ જેમિસન ગ્રીરે ગુરુવારે ટ્રેડ એક્ટની કલમ 301 હેઠળ 60 દેશો પર નવા ટેરિફની જાહેરાત કરી

બળજબરીથી મજૂરી કરાવવા બદલ 60 દેશો પર લાગુ 10 ટકા વધારાના ટેરિફ સમાપ્ત થવાના એક દિવસ પહેલાં ફરી લાગુ કરવામાં આવી.

અમેરિકાએ બળજબરીથી કરાવવામાં આવેલા શ્રમનો ઉપયોગ કરીને ઉત્પાદિત માલસામાન સામેની કાર્યવાહી હેઠળ ભારત સહિત 17 દેશોમાંથી આયાત થતી વસ્તુઓ પર 10 ટકા ટેરિફ લાદ્યો છે. ભારતમાં ખાસ કરીને કાર્પેટ ઉદ્યોગ, ગાર્મેન્ટ્સ, ફટાકડાં ઉદ્યોગ, ઇંટના ભઠ્ઠા, કૃષિ ક્ષેત્ર અને ખાણકામ પર આ સંદર્ભમાં ખાસ નજર રાખવામાં આવે છે. ગયા મહિને જ્યારે અમેરિકાએ ટ્રેડ એક્ટની કલમ 301 હેઠળ ટેરિફનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો ત્યારે ભારતને 12.5 ટકા ટેરિફ લાગુ થનારા દેશોના જૂથમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, નવી દિલ્હીએ પોતાની વિદેશ વેપાર નીતિમાં સુધારો કરીને બળજબરીથી કરાવવામાં આવેલા શ્રમથી ઉત્પાદિત માલની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જેને વોશિંગ્ટને ધ્યાનમાં લીધો હતો. નવા ટેરિફ શુક્રવારે રાત્રે 12:01 વાગ્યાથી અમલમાં આવશે. તે જ સમયે અગાઉ લાગુ કરાયેલો અસ્થાયી 10 ટકા આયાત કર સમાપ્ત થઈ રહ્યો છે

ગુરુવારે આ મુદ્દે બહાર પાડવામાં આવેલા મેમોરેન્ડમમાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જણાવ્યું હતું કે, “આ પગલાંના પરિણામે ટ્રેડ રિપ્રેઝેન્ટેટિવે મને સલાહ આપી છે કે આ અર્થતંત્રોમાંથી આવતી ચીજવસ્તુઓ પર 10 ટકા ટેરિફ લાદવામાં આવે, જેથી તેઓ આવા પ્રતિબંધોનો વધુ અસરકારક રીતે અમલ કરે તે જરૂરી છે.  અમેરિકાના ટ્રેડ રિપ્રેઝેન્ટેટિવ જેમિસન ગ્રીરે ગુરુવારે ટ્રેડ એક્ટની કલમ 301 હેઠળ 60 દેશો પર નવા ટેરિફની જાહેરાત કરી હતી. આ જાહેરાત તમામ દેશો પર લાગુ 10 ટકા વધારાના ટેરિફ સમાપ્ત થવાના એક દિવસ પહેલાં કરવામાં આવી.

જે દેશોમાં બળજબરીથી ઉત્પાદિત માલની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂકતા કાયદા નથી — જેમ કે ચીન, યુનાઇટેડ કિંગડમ-બ્રિટન અને જાપાન — તેમને 12.5 ટકા ટેરિફનો સામનો કરવો પડશે. જો કે, બળજબરીથી કરાવવામાં આવેલા શ્રમ સંબંધિત આ ટેરિફ નીચેની વસ્તુઓ પર લાગુ નહીં થાય. એક, એવી કાચી સામગ્રી, જેના કારણે અમેરિકામાં સ્થાનિક પુરવઠાની અછત સર્જાય. બે, એવી ચીજવસ્તુઓ, જેના પર ટેરિફ લાગવાથી સમગ્ર અર્થતંત્રમાં વિક્ષેપ ઊભો થાય. ત્રણ, એવી વસ્તુઓ, જેનું અમેરિકામાં પૂરતા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન અથવા ખેતી શક્ય ન હોય.

ટેરિફનો સામનો કરનારા કુલ 60 દેશોમાંથી 17 દેશો માટે 10 ટકા ટેરિફ લાગુ થશે. તેમાં ભારત, કેનેડા, યુકે, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થાય છે. બાકીના 43 દેશો પર 12.5 ટકા ટેરિફ લાગુ થશે. USTRના નિવેદન મુજબ, રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નિર્દેશ પર જેમિસન ગ્રીરે 1974ના ટ્રેડ એક્ટની કલમ 301 હેઠળ અંતિમ કાર્યવાહી કરતાં 60 અર્થતંત્રો પર ટેરિફ લાદ્યો છે, કારણ કે તેઓ બળજબરીથી કરાવવામાં આવેલા શ્રમથી ઉત્પાદિત માલની આયાત પર અસરકારક પ્રતિબંધ લાદવામાં અને તેનો અમલ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા.

નવા ટેરિફ શુક્રવારે રાત્રે 12:01 વાગ્યાથી અમલમાં આવશે. તે જ સમયે અગાઉ લાગુ કરાયેલો અસ્થાયી 10 ટકા આયાત કર સમાપ્ત થઈ રહ્યો છે. આ અસ્થાયી કર ફેબ્રુઆરીમાં અમેરિકાની સુપ્રીમ કોર્ટે એપ્રિલ 2025માં જાહેર કરાયેલા રાષ્ટ્રપતિના લિબરેશન ડે ટેરિફને ગેરકાયદેસર ઠેરવ્યા બાદ લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. જેમિસન ગ્રીરે જણાવ્યું કે આ કાર્યવાહી માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘન અને વેપાર ક્ષેત્રમાં થતી વિકૃતિ બંનેને સુધારવા માટે કરવામાં આવી છે અને તે વિશ્વભરના કામદારોના કલ્યાણમાં સુધારો લાવવામાં મદદરૂપ બનશે. આ સંદર્ભમાં બહાર પાડવામાં આવેલી ફેડરલ નોટમાં જૂનમાં પ્રસ્તાવિત ટેરિફ જાહેર થયા બાદ ભારતે બળજબરીથી ઉત્પાદિત માલની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો નિર્ણય લીધો હોવાની નોંધ લેવામાં આવી છે.

14 જૂનના રોજ ભારતે પોતાની વિદેશ વેપાર નીતિમાં સુધારો કરીને બળજબરીથી કરાવવામાં આવેલા શ્રમથી ઉત્પાદિત માલની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.ટ્રમ્પ પ્રશાસને આ બંને તપાસો ફેબ્રુઆરીમાં શરૂ કરી હતી, જ્યારે અમેરિકાની સુપ્રીમ કોર્ટે ગયા વર્ષે ઇમરજન્સી સત્તાઓ હેઠળ લાદવામાં આવેલા રીસિપ્રોકલ ટેરિફને ગેરકાયદેસર ગણાવ્યા હતા. ત્યારબાદ પ્રશાસને તમામ દેશો પર 10 ટકા ટેરિફ લાદ્યો હતો, જે શુક્રવારે સમાપ્ત થઈ રહ્યો છે. ઉદ્યોગ સંસ્થા સાથે સંકળાયેલા કાર્યક્રમ અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું: “ટેરિફને 12.5 ટકાથી ઘટાડીને 10 ટકા કરવો ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ ભલે નાનો ફેરફાર હોય, પરંતુ સંકેતની દ્રષ્ટિએ તે મહત્વપૂર્ણ છે. તે દર્શાવે છે કે વોશિંગ્ટન ભારત-અમેરિકા આર્થિક ભાગીદારીની વ્યૂહાત્મક દિશા જાળવી રાખીને અમલીકરણમાં સંતુલિત અભિગમ અપનાવવા તૈયાર છે.”

ભારતે USTR દ્વારા શરૂ કરાયેલી બંને તપાસોનો વિરોધ કર્યો છે અને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ મુદ્દાઓ પર હાલમાં ચર્ચા હેઠળ રહેલા **દ્વિપક્ષીય વેપાર કરારના ભાગરૂપે ચર્ચા થઈ શકે છે. અમેરિકા ભારતનો બીજો સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર છે અને ભારતની નિકાસ માટેનું સૌથી મોટું બજાર છે. વાણિજ્ય વિભાગના આંકડા મુજબ, 2025માં ભારત-અમેરિકા વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય માલ વેપાર લગભગ 141 અબજ અમેરિકી ડોલરનો હતો, જેમાંથી ભારતની નિકાસ 87.3 અબજ અમેરિકી ડોલર રહી હતી.

અમેરિકા અગાઉ પણ આવા પગલાં લઈ ચૂક્યું છે

હા. અમેરિકા ઘણા વર્ષોથી બળજબરીથી મજૂરીથી બનેલા ઉત્પાદનો સામે કાર્યવાહી કરતું આવ્યું છે. 1930ના Tariff Actની Section 307 હેઠળ અમેરિકામાં બળજબરીથી મજૂરીથી બનેલા માલની આયાત પર પ્રતિબંધ છે. 2021માં Uyghur Forced Labor Prevention Act (UFLPA) લાગુ થયા પછી ચીનના શિનજિયાંગ વિસ્તારમાંથી આવતી અનેક ચીજવસ્તુઓને અટકાવવામાં આવી છે. અમેરિકન કસ્ટમ્સ (CBP)એ ચીન ઉપરાંત મલેશિયા, થાઇલેન્ડ, બ્રાઝિલ અને અન્ય કેટલાક દેશોની કેટલીક કંપનીઓ સામે પણ આયાત પ્રતિબંધો અથવા Withhold Release Orders (WROs) જારી કર્યા છે. અગાઉ મોટાભાગે કાર્યવાહી ચોક્કસ કંપનીઓ અથવા ચોક્કસ ઉત્પાદનો સામે થતી હતી, આખા દેશ સામે નહીં. આ એક નવી Section 301 આધારિત નીતિ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે. જો તેનો સંપૂર્ણ અમલ શરૂ થયો હશે, તો તે અગાઉની કંપની-કેન્દ્રિત કાર્યવાહીની સરખામણીએ વધુ વ્યાપક અભિગમ ગણાશે.

શું ભારત સામે અગાઉ આવા આરોપ લાગ્યા છે?

ભારતને પણ વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલોમાં કેટલાક ક્ષેત્રોમાં જોખમવાળા દેશ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. ભારતના કાર્પેટ ઉદ્યોગ, ગાર્મેન્ટ્સ ઉદ્યોગ, ફટાકડા ઉદ્યોગ, ઇંટના ભઠ્ઠા, કૃષિ ક્ષેત્ર અને ખાણકામ ઉદ્યોગમાં ફોર્સ્ડ લેબર એટલે કે બળજબરીથી કામ કરાવવાની ઘટના વધુ બને છે. પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે ભારતમાંથી નિકાસ થતો દરેક માલ બળજબરીથી મજૂરીથી બનેલો છે. સામાન્ય રીતે તપાસ ચોક્કસ સપ્લાય ચેઇન, કંપની અથવા ઉત્પાદન અંગે થાય છે.

બળજબરીથી મજૂરી કેવી રીતે સાબિત થાય?

માત્ર કોઈના આક્ષેપથી બળજબરીથી મજૂરી સાબિત થતી નથી. સામાન્ય રીતે નીચેના પ્રકારના પુરાવા જોવામાં આવે છે: કામદારોને ધમકી અથવા હિંસા દ્વારા કામ કરાવવામાં આવે તેના પુરાવા મેળવવામાં આવે છે. તેમ જ કામદાર પોતાની મરજીથી નોકરી છોડી ન શકે તેવી શરત હોય તો તેને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. તદુપરાંત પાસપોર્ટ અથવા ઓળખપત્ર જપ્ત કરી લેવાયા હોય તવા કિસ્સામાં આ જોગવાઈ લાગુ પડે છે. તેમ જ વેતન રોકી રાખવામાં આવતું હોય અથવા અત્યંત ઓછું ચૂકવાતું હોય કેવા કિસ્સામાં પણ આ જોગવાઈ લાગુ કરવામાં આવે છે. તેમ જ દેવાના બદલામાં મજૂરી (Debt Bondage) કરાવવામાં આવતી હોય તો તેને ધ્યાનમાં રાખીને પણ આ નિર્ણય લેવામાં આવે છે. બાળમજૂરી સાથે બળજબરીના તત્ત્વો જોડાયેલા હોય તે પણ જોવામાં આવે છે. કેદીઓ અથવા રાજ્ય દ્વારા દબાણ હેઠળ કરાવવામાં આવતી મજૂરીને પણ ફોર્સ્ડ લેબર-બળજબરીથી કરાવેલી મજૂરી તરીકે જોવામાં આવે છે. કામ કરવાની અને રહેવાની અત્યંત અમાનવીય પરિસ્થિતિઓ નિર્માણ કરનારાઓ પણ આ જોગવાઈ હેઠળ 10 ટકા ટેરિફને પાત્ર બને છે.

તપાસ દરમિયાન નીચેના પ્રકારના પુરાવાનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. એક, કામદારોના નિવેદનો,NGO અથવા મજૂર સંસ્થાઓના અહેવાલ, સરકારી તપાસ, સપ્લાય ચેઇન ઓડિટ, ફેક્ટરી નિરીક્ષણ, પગાર અને હાજરીના રેકોર્ડ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓના અહેવાલને ધ્યાનમાં લઈને બળજબરી પૂર્વક મજૂરી કરાવવા બદલ ટેરિફ લાગુ કરી શકાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંસ્થા (ILO)એ બળજબરીથી મજૂરી ઓળખવા માટે 11 મુખ્ય સૂચકો (Forced Labour Indicators) નક્કી કર્યા છે, જેનો વિશ્વભરમાં સંદર્ભ તરીકે ઉપયોગ થાય છે.

4. શું તેની ફરિયાદ કરવા માટે કોઈ ફોરમ છે?

હા, ઘણા ફોરમ ઉપલબ્ધ છે. ભારતમાં રાજ્યના શ્રમ કમિશનર અથવા શ્રમ વિભાગ, જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (ખાસ કરીને બંધુઆ મજૂરીના કેસોમાં), પોલીસ, National Human Rights Commission (NHRC)-માનવ અધિકાર પંચ, National Commission for Protection of Child Rights (જો બાળમજૂરીનો મુદ્દો હોય) સમક્ષ ફરિયાદ કરી શકાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ફરિયાદ કરી શકાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે International Labour Organization (ILO) – દેશો અને સંસ્થાઓ દ્વારા રજૂઆતો થઈ શકે છે. અમેરિકામાં U.S. Customs and Border Protection (CBP) પાસે ચોક્કસ ઉત્પાદનો અથવા કંપનીઓ અંગે માહિતી આપી શકાય છે. તેમ જ U.S. Departent of Labor પાસે પણ બળજબરીથી મજૂરી સંબંધિત માહિતી અને અહેવાલોની વ્યવસ્થા છે.

5. ભારતે તાજેતરમાં શું કર્યું?

ભારત સરકારે 14 જૂન 2026ના રોજ ભારતે પોતાની Foreign Trade Policyમાં સુધારો કરીને બળજબરીથી મજૂરીથી ઉત્પાદિત માલની આયાત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. આ સુધારાને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકાએ ભારત માટે પ્રસ્તાવિત 12.5% ટેરિફ ઘટાડીને 10% કર્યો હોવાનું સમાચાર દર્શાવે છે. અમેરિકાએ લાદેલી 10 ટકા ટેરિફ વ્યવસ્થા ખૂબ તાજેતરની અને નીતિગત છે. તેની અમલીકરણ પ્રક્રિયા, કાનૂની પડકારો અથવા દેશવાર અમલ અંગે વધુ સત્તાવાર વિગતો અમેરિકાના USTR અને CBP દ્વારા આગામી દિવસોમાં વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.