• 17 November, 2026 - 5:37 AM

ભારતનું કાર્બન ક્રેડિટ બજાર: શું છે આ યોજનામાં કેમ જરૂરી છે સુધારા? ખેડૂતો-ઉદ્યોગોને કઈ રીતે થશે ફાયદો?

ભારતનું કાર્બન ક્રેડિટ બજાર: શું છે આ યોજનામાં કેમ જરૂરી છે સુધારા? ખેડૂતો-ઉદ્યોગોને કઈ રીતે થશે ફાયદો?

યુનાઇટેડ કિંગડમs આગામી જાન્યુઆરી ૨૦૨૭થી લાગુ થનારા પોતાના ‘કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ’ એટલે કે કાર્બન ટેક્સ હેઠળ ભારતની કાર્બન ક્રેડિટ ટ્રેડિંગ સ્કીમને માન્યતા આપી છે. તેનો અર્થ એ થયો કે જો ભારતીય કંપનીઓ ભારતમાં કાર્બન ક્રેડિટ ખરીદશે અથવા નિયમોનું પાલન કરશે, તો તેમને બ્રિટનમાં નિકાસ કરતી વખતે વધારાનો ટેક્સ ભરવો પડશે નહીં.

સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયાના પૂર્વ અધિકારીઓએ કરેલા વિશ્લેષણ મુજબ ભારતીય નિકાસકારોને આ નવા નિર્ણયનો  સાચો ફાયદો ત્યારે જ મળશે જ્યારે ભારતના કાર્બન બજારમાં પર્યાપ્ત લિક્વિડિટી (તરલતા – એટલે કે સરળતાથી ખરીદ-વેચાણ) અને વિશ્વસનીય ભાવ નક્કી થશે. ૨૦૨૩ માં જાહેર થયેલી આ યોજનામાં હજુ સુધી ટ્રેડિંગ શરૂ થયું નથી, ત્યારે તેને મજબૂત બનાવવા માટે નીચે મુજબના સુધારા અત્યંત જરૂરી છે.

કાર્બન ક્રેડિટ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

  • સરકાર દરેક ઉદ્યોગ માટે પ્રદૂષણ (ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન) ઘટાડવાનો એક લક્ષ્યાંક નક્કી કરે છે. જે કંપની લક્ષ્યાંક કરતાં ઓછું પ્રદૂષણ કરે છે, તેને ‘બ્યુરો ઓફ એનર્જી એફિશિયન્સી’-બીઈઈ તરફથી મફતમાં કાર્બન ક્રેડિટ સર્ટિફિકેટ-સીસીસી મળે છે. જે કંપની લક્ષ્યાંક કરતાં વધુ પ્રદૂષણ કરે છે, તેણે બજારમાંથી આ સર્ટિફિકેટ ખરીદવા પડે છે. આ રીતે પર્યાવરણ બચાવનારને કમાણી થાય છે અને પ્રદૂષણ કરનાર પર દંડરૂપી ખર્ચ આવે છે. જોકે તેનાથી પે એન્ડ પોલ્યુટની માનસિકતા પણ વધી શકે છે. પૈસા ચૂકવતા રહો અને પોલ્યુશન કરતાં રહો. 

વર્તમાન યોજનામાં રહેલી ખામીઓ અને તેને સુધારવાના ઉપાયો

તમામ સેક્ટર્સનો એકસાથે સમાવેશ: હાલમાં દેશના કુલ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં લગભગ ૪૦ ટકા હિસ્સો ધરાવતા ‘થર્મલ પાવર’ (વીજળી ઉત્પાદન) જેવા મોટા સેક્ટરને આ યોજનામાંથી બાકાત રખાયા છે. જો મોટા પ્રદૂષકો બહાર રહેશે તો ક્રેડિટની માંગ ઊભી નહીં થાય. તેથી પ્રસ્તાવિત તમામ સેક્ટર્સને એકસાથે નોટિફાય કરવા જોઈએ. આમ કાર્બનક્રેડિટની ડિમાન્ડ ઊભી કરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં પ્રદુષણ ફેલાવતા એકમોનો સમાવેશ કરવ જરૂરી છે. 

વાજબ લક્ષ્યાંક: હાલમાં જે કંપનીઓ ભૂતકાળમાં વધુ પ્રદૂષણ કરતી હતી તેમને હળવા લક્ષ્યાંક અપાયા છે, જે સારું કામ કરતી કંપનીઓ સાથે અન્યાય છે. એક જ કેટેગરીના (સમાન ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતા) તમામ પ્લાન્ટ્સને એકસમાન અને મહત્વાકાંक्षी લક્ષ્યાંક આપવા જોઈએ.

શેરબજાર જેવી ટ્રેડિંગ વ્યવસ્થા

શેરબજારની જેમ સવારે ટ્રેડિંગ શરૂ થતા પહેલા ‘કોલ ઓક્શન’ દ્વારા ઓપનિંગ ભાવ નક્કી થવો જોઈએ. બીજું, દિવસના અંતિમ અડધા કલાકના સરેરાશ વોલ્યુમના આધારે ક્લોઝિંગ ભાવ નક્કી થવો જોઈએ અને અતિશય વધઘટ રોકવા ‘પ્રાઇસ બેન્ડ’ (સર્કિટ લિમિટ) હોવી જોઈએ. ત્રીજું, શરૂઆતના વર્ષોમાં બજારમાં ખરીદ-વેચાણ સતત ચાલુ રહે તે માટે નાણાકીય સંસ્થાઓને ‘માર્કેટ મેકર્સ’ તરીકે નિયુક્ત કરવી જોઈએ, જેઓ સતત ખરીદી અને વેચાણના ભાવ આપતા રહેશે. દક્ષિણ કોરિયામાં ૨૦૧૫ માં નાણાકીય સંસ્થાઓને દૂર રખાઈ ત્યારે ૮ મહિના ટ્રેડિંગ અટકી ગયું હતું, પરંતુ ૨૦૧૯ માં બેંકોને માર્કેટ મેકર બનાવ્યા બાદ ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ ૫.૬૬ મિલિયન ટનથી વધીને ૫૪.૭૨ મિલિયન ટન થઈ ગયું હતું.

ફ્યુચર્સ માર્કેટની શરૂઆત: યુરોપિયન યુનિયનના દેશોમાં ૯૦ ટકા કાર્બન ટ્રેડિંગ ‘ફ્યુચર્સ’ માં થાય છે. ભારતમાં પણ હાજર બજારનું નિયમન સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિસી રેગ્યુલેશન કમિટી-સીઈઆરસી કરે અને ભવિષ્યના સોદાનું નિયમન  સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા કરે તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ. જુલાઈ ૨૦૨૫ માં વીજળીના ફ્યુચર્સ માટેની વ્યવસ્થા સફળતાપૂર્વક ઊભી કરી દેવામાં આવી હતી. 

ગુજરાત અને ભારતમાં કાર્બન ક્રેડિટ મેળવનારા ઉદ્યોગો અને ખેડૂતો 

ભારતમાં હાલમાં મુખ્યત્વે સ્વૈચ્છિક કાર્બન બજાર અને પરફોર્મ, એચિવ એન્ડ ટ્રેડની સ્કીમ હેઠળ ઉદ્યોગો તથા કૃષિ ક્ષેત્રે કાર્બન ક્રેડિટ જનરેટ થઈ રહી છે, એમ ભારત સરકાર વતીથી પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરોની એક અખબારી યાદીમાં જણાવવામાં આવ્યું છે. 

ગુજરાત અને ભારતના અગ્રણી ઉદ્યોગો: રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (જામનગર રિફાઇનરી), અદાણી ગ્રીન એનર્જી (કચ્છ સોલર-વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ), ટાટા કેમિકલ્સ (મીઠાપુર), અલ્ટ્રાટેક સિમેન્ટ, આર્સેલર મિત્તલ નિપ્પોન સ્ટીલ (હજીરા) અને ગુજરાત ફ્લોરોકેમિકલ્સ જેવી કંપનીઓ રિન્યુએબલ એનર્જી, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ઊર્જા બચત દ્વારા કાર્બન ક્રેડિટ જનરેટ કરી રહી છે.

ગુજરાત સરકારની પહેલ: ગુજરાત સરકારે સુરત અને અમદાવાદમાં પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે વિશ્વનું પ્રથમ ‘પાર્ટિક્યુલેટ મેટર એમિશન ટ્રેડિંગ સ્કીમ’-ઈટીએસ મોડેલ સફળતાપૂર્વક લાગુ કર્યું છે, જે કાર્બન માર્કેટ માટે પાયારૂપ છે.

ખેડૂતો અને કૃષિકારો: ભારત સરકારના કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલયે ખેડૂતોને કાર્બન ક્રેડિટનો લાભ આપવા માટે ‘કૃષિ કાર્બન ક્રેડિટ માળખું’ જાહેર કર્યું છે. પંજાબ, હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત અને તેમાંય ખાસ કરીને કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રાકૃતિક ખેતી કરતા ખેડૂતોમાં ‘એગ્રો-ફોરેસ્ટ્રી’ (ખેતરના શેઢે વૃક્ષો વાવવા), ‘ઝીરો ટિલેજ’ (ખેડાણ વગરની ખેતી), પ્રાકૃતિક ખેતી અને ડાંગરની ખેતીમાં પાણી બચાવવાની પદ્ધતિ દ્વારા ખેડૂતો કાર્બન ક્રેડિટ મેળવી રહ્યા છે. (દા.ત., ગુરુગ્રામ સ્થિત ‘ગ્રો ઇન્ડિગો’ અને અન્ય એગ્રી-ટેક સંસ્થાઓ મારફતે હજારો ખેડૂતોએ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાર્બન ક્રેડિટ વેચીને પ્રતિ એકર વધારાની આવક મેળવી છે).

કાર્બન ક્રેડિટ વેચવામાં પડતી મુશ્કેલીઓ અને તેના નક્કર ઉકેલો: ખેડૂતો અને નાના ઉદ્યોગોને કઈ તકલીફો પડી રહી છે?

માપણી, રિપોર્ટિંગ અને ચકાસણીનો ઊંચો ખર્ચ: ખેતરમાં કેટલો કાર્બન જમા થયો તે માપવાની, રિપોર્ટિંગ કરવાની અને ચકાસણી કરવાની કામગીરી ખૂબ જ ખર્ચાળ અને જટિલ છે. નાના ખેડૂતો માટે વ્યક્તિગત રીતે આ ખર્ચ પોસાય તેમ નથી. 

વચેટિયાઓ અને પારદર્શિતાનો અભાવ: હાલમાં ખેડૂતો સીધા બજારમાં ક્રેડિટ વેચી શકતા નથી. તેમણે વિદેશી એજન્સીઓ કે એગ્રીગેટર્સ પર નિર્ભર રહેવું પડે છે, જેઓ નફાનો મોટો હિસ્સો રાખી લે છે. કાર્બન ક્રેડિટના ખરીદદારો બહુ જ ઓછા હોવાથી ક્રેડિટ વેચવામાં મહિનાઓ લાગી જાય છે અને યોગ્ય ભાવ મળતા નથી.

ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો દ્વારા ક્લસ્ટર મોડેલ: એક-એક ખેડૂતને બદલેખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠન અથવા સહકારી મંડળીઓ મારફતે ૧,૦૦૦ થી ૫,૦૦૦ એકર જમીનનું એક ‘ક્લસ્ટર’ બનાવીને એકસાથે રજિસ્ટ્રેશન કરાવવું જોઈએ, જેથી વેરિફિકેશન ખર્ચ નહિવત્ થઈ જાય છે. ખેતરમાં જઈને માટીના સેમ્પલ લેવાને બદલે સેટેલાઇટ ઇમેજિંગ અને રિમોટ સેન્સિંગ દ્વારા કાર્બનની ગણતરી કરવાની પ્રથા દાખલ કરવી જોઈએ.

સરકારી પોર્ટલ અને લઘુત્તમ ભાવની ખાતરી: જેમ ખેડૂતો ઈ-નામ પોર્ટલ પર પાક વેચે છે, તેમ ભારતીય એક્સચેન્જ પર ખેડૂતોની ‘ગ્રીન કાર્બન ક્રેડિટ’ ખરીદવા માટે મોટી કંપનીઓ સીએસઆર અથવા તો ઈએસજીના ટાર્ગેટ-લક્ષ્યાંક હેઠળ ક્વોટા નક્કી કરવો જોઈએ, જેથી બજારમાં કાયમી માંગ અને લિક્વિડિટી જળવાઈ રહેશે.

Read Previous

આજે નિફ્ટી સ્પોટમાં શું કરશો?

Read Next

સોનાની આયાત ઘટાડવા માટે ભારત સરકાર હવે સોનાના ઉત્ખનન તરફ વળવા તૈયારી કરી રહી છે

Most Popular