MBAના શિક્ષણની સતત વધી રહેલી ફી કેટલી વાજબી?
MBAના શિક્ષણની સતત વધી રહેલી ફી કેટલી વાજબી?
એમ.બી.એ.નો અભ્યાસ સતત મોંઘો કેમ બની રહ્યો છે? બી-સ્કૂલોના બદલાતા અર્થશાસ્ત્ર અને રોકાણ પર વળતરનું વિશ્લેષણ
અમદાવાદ: ગુજરાતમાં દર વર્ષે હજારો વિદ્યાર્થીઓ વ્યવસાયિક વ્યવસ્થાપન (મેનેજમેન્ટ) ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવવા માટે એમ.બી.એ.નો અભ્યાસક્રમ પસંદ કરે છે. એક અંદાજ મુજબ ગુજરાતની વિવિધ યુનિવર્સિટીઓ, આઈ.આઈ.એમ. અમદાવાદ જેવી પ્રીમિયમ સંસ્થાઓ અને એઆઈસીટીઈ માન્ય ખાનગી કોલેજોમાંથી દર વર્ષે અંદાજે ૧૫,૦૦૦ થી ૧૮,૦૦૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓ એમ.બી.એ.ની ડિગ્રી મેળવે છે. ગુજરાતમાં સંસ્થાઓના રેન્કિંગ અને શ્રેણી મુજબ સરેરાશ વાર્ષિક સેલરી પેકેજમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. દેશની ટોચની સંસ્થા IIM અમદાવાદ ખાતે સરેરાશ પેકેજ રૂ. ૩૦ થી ૩૫ લાખ વાર્ષિક સુધી પહોંચે છે, જ્યારે રાજ્યની અન્ય પ્રમુખ યુનિવર્સિટીઓ અને પ્રતિષ્ઠિત બી-સ્કૂલોમાં સરેરાશ સેલરી પેકેજ રૂ. ૬ લાખથી રૂ. ૧૨ લાખ વાર્ષિક વચ્ચે રહે છે. જોકે, નીચલી શ્રેણીની કોલેજોમાં આ આંકડો રૂ. ૩.૫ થી ૫ લાખ સુધીનો પણ જોવા મળે છે.
ફીમાં સતત વધારા પાછળના મુખ્ય કારણો
તાજેતરના બીટી-એમડીઆરએ સર્વેક્ષણ મુજબ, દેશની ટોચની ૨૫ બી-સ્કૂલોમાં શૈક્ષણિક ફીમાં સરેરાશ ૩ ટકા સુધીનો વધારો થયો છે. મેનેજમેન્ટનો અભ્યાસ કરાવતી સંસ્થાઓ પોતે નાણાકીય સંતુલન જાળવવા માટે હવે વિદ્યાર્થીઓની ફી પર વધુ નિર્ભર બની રહી છે. ફી વધારા પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે.
પરંપરાગત આવકના સ્ત્રોતમાં ઘટાડો: અગાઉ બી-સ્કૂલો કંપનીઓ માટે એક્ઝિક્યુટિવ એજ્યુકેશન અને મેનેજમેન્ટ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ્સ યોજીને મોટી આવક મેળવતી હતી. પરંતુ, ટોચની ૨૫ સંસ્થાઓની એમડીપી આવકમાં ૨૭ ટકા જેટલો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે, કારણ કે કંપનીઓ હવે પોતાના આંતરિક તાલીમ મોડ્યુલ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ તરફ વળી છે. ‘ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ’ એટલે Coursera, LinkedIn Learning, Udemy કે કંપનીઓના પોતાના લર્નિંગ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (LMS) જેવા ઓનલાઈન શૈક્ષણિક માધ્યમો છે. કંપનીઓ હવે તેમના કર્મચારીઓ માટે બી-સ્કૂલોના મોંઘા પ્રોગ્રામ્સ યોજવાને બદલે આ પ્લેટફોર્મ્સનો ઉપયોગ કરે છે. તેના દ્વારા કર્મચારીઓ ગમે ત્યારે અને ગમે ત્યાંથી તાલીમ મેળવી શકે છે. આનાથી કંપનીઓને ખર્ચમાં મોટી બચત થાય છે અને કર્મચારીઓને તેમની જરૂરિયાત મુજબનું સ્કિલિંગ ખૂબ જ સરળતાથી મળી રહે છે.
ટેકનોલોજી અને એઆઈમાં ભારે મૂડીરોકાણ: વર્તમાન સમયમાં માત્ર ક્લાસરૂમ ભણતર પૂરતું નથી. એઆઈ-એનેબલ્ડ એજ્યુકેશન, ડિજિટલ સ્ટુડિયો, ડેટા એનાલિટિક્સ ટૂલ્સ અને હાઇબ્રિડ લર્નિંગ પ્લેટફોર્મ તૈયાર કરવા માટે બી-સ્કૂલોએ બહુ મોટું મૂડીરોકાણ કરવું પડે છે.
ફેકલ્ટી અને સંશોધન ખર્ચ: ગુણવત્તાયુક્ત ફેકલ્ટી મેળવવી અને જાળવી રાખવી ખૂબ ખર્ચાળ બની ગઈ છે. સંસ્થાઓએ પીએચડી (PhD) ધરાવતા નિષ્ણાતો માટે કોર્પોરેટ ક્ષેત્ર સાથે હરીફાઈ કરવી પડે છે. ઉપરાંત, સંશોધન અને ટેકનોલોજી પ્રોક્યોરમેન્ટ પાછળ સંસ્થાઓનો ખર્ચ ૩૪ ટકા જેટલો વધ્યો છે.
એન્ડોવમેન્ટ ફંડનો અભાવ: પશ્ચિમના દેશોની સરખામણીએ ભારતીય બી-સ્કૂલો પાસે ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓના દાન કે સરકારી ગ્રાન્ટ આધારિત સ્થિર એન્ડોવમેન્ટ ફંડ હોતા નથી, જેથી સંચાલન ખર્ચ પહોંચી વળવા વિદ્યાર્થીઓની ફી વધારવી એ જ માત્ર વિકલ્પ રહે છે.
શું ફી વધારા સામે યોગ્ય પેકેજ મળે છે? ‘સેટિંગ’ કે વેલ્યુ એડિશન?
ફી વધારાના પ્રમાણમાં વિદ્યાર્થીઓને મળતા પ્લેસમેન્ટ પેકેજ અંગે બજારમાં મિશ્ર ચિત્ર છે. પ્રીમિયમ સંસ્થાઓમાં ઊંચી ફી સામે વિદ્યાર્થીઓને ઉત્તમ પેકેજ અને આરોઆઈ-રીટર્ન ઓન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ – ફીમાં કરેલા રોકાણ પર વળતર મળી રહે છે, પરંતુ સામાન્ય કોલેજોમાં વધતી ફી સામે શરૂઆતનું પેકેજ સાધારણ રહેતા વિદ્યાર્થીઓ પર એજ્યુકેશન લોનનું ભારણ વધે છે.
જ્યાં સુધી સંસ્થાઓ દ્વારા કંપનીઓ સાથે ‘સેટિંગ’ કરીને કૃત્રિમ રીતે બ્રાન્ડ વેલ્યુ વધારવાના આક્ષેપોનો સવાલ છે, વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે આ કોઈ ગેરકાયદેસર સેટિંગ નથી પરંતુ “ઇમ્પેક્ટ-લિંક્ડ પાર્ટનરશિપ” અને કોર્પોરેટ કસ્ટમાઇઝેશન છે. બી-સ્કૂલો હવે માત્ર પ્લેસમેન્ટ એજન્સી તરીકે કામ કરવાને બદલે કંપનીઓ સાથે સંયુક્ત સંશોધન, ઇન્ડસ્ટ્રી પ્રોજેક્ટ્સ અને ચોક્કસ ક્ષેત્રના સ્કિલિંગ પ્રોગ્રામ્સ (જેમ કે સાયબર સિક્યોરિટી કે ગ્રીન હાઇડ્રોજન) માટે ભાગીદારી કરે છે. કંપનીઓ પોતાના વ્યાવસાયિક ઉકેલો શોધવા માટે બી-સ્કૂલોને કન્સલ્ટિંગ આપે છે અને તેના બદલામાં તે સંસ્થાના વિદ્યાર્થીઓને પ્રાધાન્ય આપે છે. આમ, સંસ્થાઓ કંપનીઓ સાથે વ્યાવસાયિક તાલમેલ સાધીને પોતાની બ્રાન્ડ અને વિદ્યાર્થીઓનું મૂલ્ય વધારવાનો પ્રયાસ ચોક્કસ કરે છે.
ગુજરાતમાં એમ.બી.એ.નો અભ્યાસ કરાવતી પ્રમુખ સંસ્થાઓ અને તેમની ફી અંગેના અધિકૃત આંકડાઓ નીચે મુજબ છે:
ભારતીય પ્રબંધન સંસ્થાન, અમદાવાદ (IIM Ahmedabad)
-
અભ્યાસક્રમ: PGP / MBA (બે વર્ષ)
-
અધિકૃત ફી (આશરે): ₹૨૬.૫૦ લાખ (સમગ્ર બે વર્ષ માટે)
-
વર્ષ: શૈક્ષણિક વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ / ૨૦૨૬-૨૭
એમ. એસ. યુનિવર્સિટી, વડોદરા (FMS – Maharaja Sayajirao University of Baroda)
-
અભ્યાસક્રમ: MBA (Regular)
-
અધિકૃત ફી: ₹૪૦,૦૦૦ થી ₹૪૫,૦૦૦ પ્રતિ વર્ષ (ગ્રાન્ટ-ઇન-એડ / સરકારી બેઠકો માટે)
-
વર્ષ: શૈક્ષણિક વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬
ગુજરાત યુનિવર્સિટી – બી. કે. સ્કૂલ ઓફ પ્રોફેશનલ એન્ડ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ (BK School, Ahmedabad)
-
અભ્યાસક્રમ: MBA (Regular)
-
અધિકૃત ફી: ₹૪૦,૦૦૦ થી ₹૫૦,૦૦૦ પ્રતિ વર્ષ (ગ્રાન્ટ-ઇન-એડ બેઠકો માટે)
-
વર્ષ: શૈક્ષણિક વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬
નિરમા યુનિવર્સિટી – ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ, અમદાવાદ (Institute of Management, Nirma University)
-
અભ્યાસક્રમ: MBA (Full-Time)
-
અધિકૃત ફી: ₹૬.૫૦ લાખ થી ₹૬.૭૫ લાખ પ્રતિ વર્ષ (કુલ ફી આશરે ₹૧૩.૦૦ થી ₹૧૩.૫૦ લાખ બે વર્ષ માટે)
-
વર્ષ: શૈક્ષણિક વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬
પંડિત દીનદયાળ એનર્જી યુનિવર્સિટી – સ્કૂલ ઓફ મેનેજમેન્ટ, ગાંધીનગર (SoM, PDEU)
-
અભ્યાસક્રમ: MBA (General / Energy & Infrastructure)
-
અધિકૃત ફી: ₹૪.૭૫ લાખ થી ₹૫.૦૦ લાખ પ્રતિ વર્ષ (કુલ ફી આશરે ₹૯.૫૦ થી ₹૧૦.૦૦ લાખ બે વર્ષ માટે)
-
વર્ષ: શૈક્ષણિક વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬
-
અધિકૃત સોર્સ: PDEU Official Admission Information Brochure (pdeu.ac.in).
૬. ગુજરાત ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી (GTU) સંલગ્ન ખાનગી કોલેજો (FRC માન્ય ફી)
ગુજરાત સરકારની ફી રેગ્યુલેટરી કમિટી (FRC – Technical) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલ રાજ્યની ખાનગી કોલેજોની સરેરાશ ફી:
-
અધિકૃત ફી મર્યાદા: ₹૬૫,૦૦૦ થી ₹૧,૪૦,૦૦૦ પ્રતિ વર્ષ (કોલેજની શ્રેણી અને સુવિધાઓ મુજબ FRC દ્વારા નિયત થયેલ)
-
વર્ષ: ૨૦૨૪-૨૫ થી ૨૦૨૬-૨૭ ના બ્લોક માટે
-
અધિકૃત સોર્સ: Fee Regulatory Committee (Technical), Gujarat State (frctech.ac.in).
(નોંધ: હોસ્ટેલ, ભોજન અને અન્ય શૈક્ષણિક સાધન-સામગ્રીના ખર્ચ ઉપર દર્શાવેલ મૂળ ટ્યુશન ફી ઉપરાંત અલગથી હોય છે.)
છેલ્લા ૫ વર્ષ (૨૦૨૧-૨૨ થી ૨૦૨૫-૨૬/૨૦૨૬-૨૭) દરમિયાન ગુજરાતની મુખ્ય સંસ્થાઓના શૈક્ષણિક વર્ષ અને ફી વધારાના અધિકૃત આંકડાઓ દર્શાવતું ટેબલ નીચે મુજબ છે:
ગુજરાતની પ્રમુખ બી-સ્કૂલોનો છેલ્લા ૫ વર્ષનો ફી વધારો
| સંસ્થાનું નામ | ૨૦૨૧-૨૨ ફી (પ્રતિ વર્ષ / અભ્યાસક્રમ) | ૨૦૨૫-૨૬ / ૨૦૨૬-૨૭ ફી (પ્રતિ વર્ષ / અભ્યાસક્રમ) | કુલ ૫ વર્ષનો સરેરાશ ફી વધારો (%) | અધિકૃત સોર્સ (Official Source) |
| IIM અમદાવાદ (IIM-A) | ₹૨૩,૦૦,૦૦૦ (કુલ ૨ વર્ષ) | ₹૨૬,૫૦,૦૦૦ (કુલ ૨ વર્ષ) | ~૧૫.૨% | IIM Ahmedabad PGP Prospectus & Official Annual Reports |
| ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ, નિરમા યુનિવર્સિટી | ₹૪,૭૦,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ₹૬,૫૦,૦૦૦ – ₹૬,૭૫,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ~૩૮.૩% | Nirma University Official Notification & FRC Technical |
| સ્કૂલ ઓફ મેનેજમેન્ટ, PDEU (ગાંધીનગર) | ₹૩,૭૫,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ₹૪,૭૫,૦૦૦ – ₹૫,૦૦,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ~૨૬.૬% | PDEU MBA Admission Brochure (2021 & 2025/26) |
| FMS, એમ. એસ. યુનિવર્સિટી (વડોદરા) (ગ્રાન્ટેડ) | ₹૩૫,૦૦૦ – ₹૪૦,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ₹૪૦,૦૦૦ – ₹૪૫,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ~૧૨.૫% | ACPC Gujarat Admission Booklets & MSU Official Portal |
| બી. કે. સ્કૂલ ઓફ મેનેજમેન્ટ (અમદાવાદ) (ગ્રાન્ટેડ) | ₹૩૫,૦૦૦ – ₹૪૦,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ₹૪૦,૦૦૦ – ₹૫૦,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ~૧૫.૦% | BK School of Management & ACPC Gujarat Portal |
| GTU સંલગ્ન ખાનગી કોલેજો (FRC મર્યાદા) | ₹૫૫,૦૦૦ – ₹૧,૧૫,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ₹૬૫,૦૦૦ – ₹૧,૪૦,૦૦૦ (પ્રતિ વર્ષ) | ~૧૮% થી ૨૧% | Fee Regulatory Committee (Technical), Gujarat State (frctech.ac.in) |
મુખ્ય નિરીક્ષણો:
૧. સરકારી અને ગ્રાન્ટેડ સંસ્થાઓ (જેમ કે MSU, BK School): રાજ્ય સરકારની નીતિ મુજબ સરકારી/ગ્રાન્ટેડ બેઠકો પર છેલ્લા ૫ વર્ષમાં નજીવો ફી વધારો (૧૨% થી ૧૫%) જ જોવા મળ્યો છે.
૨. સ્વનિર્ભર અને ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ (જેમ કે Nirma, PDEU): ખાનગી સંસ્થાઓમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ફેકલ્ટી ખર્ચ અને ટેકનોલોજી આધારિત અભ્યાસક્રમોના કારણે ૫ વર્ષમાં ફીમાં ૨૫% થી ૩૮% સુધીનો તફાવત આવ્યો છે, જેને ગુજરાત સરકારની FRC (Fee Regulatory Committee) દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવે છે.
૩. IIM અમદાવાદ: આઇ.આઇ.એમ. પોતાની બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સ દ્વારા ફી નક્કી કરે છે, જેમાં ફુગાવાના દર (Inflation) મુજબ તબક્કાવાર વધારો કરવામાં આવ્યો છે.
Tags: AI in MBA curriculum B school endowment funds India B school fee hike reasons B school research and consulting B school technology infrastructure BT MDRA B school survey 2026 business school capital expenditure business school revenue models corporate placement partnerships corporate sponsored research B school executive MBA vs regular MBA faculty crunch Indian B schools Gujarat MBA average salary higher education commission India highest MBA packages Gujarat IIM Ahmedabad placement package IIM Bangalore undergraduate courses IIM Nagpur executive education industry aligned MBA courses management development programme MDP management education cost management graduates salary scope MBA admission trends 2026 MBA campus placements India MBA career services investment MBA fees increase India MBA placement trends Gujarat MBA return on investment ROI MBA student loan burden PG Certificate cybersecurity management SPJIMR management programmes top B schools in India fees why MBA fees are rising આઈઆઈએમ અમદાવાદ પ્લેસમેન્ટ આઈઆઈએમ નાગપુર કોર્સ એઆઈ શિક્ષણ એમબીએ એક્ઝિક્યુટિવ એજ્યુકેશન એમડીપી એમબીએ એડમિશન ગુજરાત એમબીએ એન્વાયરમેન્ટ ભારત એમબીએ કન્સલ્ટિંગ પ્રોજેક્ટ્સ એમબીએ કારકિર્દી સંભાવનાઓ એમબીએ કોર્સ ખર્ચ એમબીએ ડિગ્રી મૂલ્ય એમબીએ પ્લેસમેન્ટ ટ્રેન્ડ્સ એમબીએ પ્લેસમેન્ટ પેકેજ એમબીએ ફી વધારો એમબીએ લોન અને ફી એમબીએ શૈક્ષણિક ખર્ચ એમબીએ સ્કોલરશિપ એસપી જૈન મેનેજમેન્ટ ઔદ્યોગિક ભાગીદારી એમબીએ કોર્પોરેટ તાલીમ પ્રોગ્રામ કોર્પોરેટ પ્લેસમેન્ટ સેટિંગ ગુજરાત એમબીએ કોલેજો ગુજરાત શિક્ષણ સમાચાર ગુજરાતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ ગુજરાતમાં એમબીએ સેલરી પેકેજ બિઝનેસ સ્કૂલ રેન્કિંગ બી સ્કૂલ ટેકનોલોજી રોકાણ બી સ્કૂલ ફી વિશ્લેષણ બી સ્કૂલ ફેકલ્ટી ખર્ચ બી સ્કૂલ સંશોધન આવક બીટી એમડીઆરએ સર્વે મેનેજમેન્ટ એજ્યુકેશન સમાચાર રોકાણ પર વળતર એમબીએ હાઇબ્રિડ લર્નિંગ એમબીએ
