સોનાની આયાત ઘટાડવા માટે ભારત સરકાર હવે સોનાના ઉત્ખનન તરફ વળવા તૈયારી કરી રહી છે
ભારતમાં સોનાની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે નીતિ આયોગ દેશમાં સોનાના સંશોધન અને ઉત્ખનન-ખાણકામને વેગ આપવા માટે એક નવી નીતિગત બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે નીતિ આયોગના ઉપાધ્યક્ષ અશોક કુમાર લાહિરીએ વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ (WGC) ના સહયોગથી ‘પહેલે ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશન’ના માધ્યમથી તૈયાર કરવામાં આવેલા ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટમાં ગોલ્ડ ઉત્ખન-ખાણકામના ક્ષેત્રે ખાનગી અને વિદેશી રોકાણ આકર્ષવા માટે ટેક્સમાં રાહત અને નાણાકીય પ્રોત્સાહનો આપવાનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
-
લાંબા ગાળાના માઇનિંગ રાઇટ્સ અને બિડર રેટિંગ: ગંભીર અને ટેકનિકલ રીતે સક્ષમ કંપનીઓ જ ખાણકામ કરે તે માટે ‘બિડર રેટિંગ’ સિસ્ટમ દાખલ કરવી અને લાંબા ગાળાના લીઝ અધિકારો આપવામાં આવશે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે સંકલન સાધીને પર્યાવરણીય અને વહીવટી મંજૂરીઓ ઝડપી બનાવવામાં આવશે. જિયોલોજિકલ (ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય) ડેટાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય રિપોર્ટિંગ ધોરણો અપનાવવા, જેથી બેંકો પ્રોજેક્ટ્સને સરળતાથી લોન આપી શકશે.
આયોજન પાછળના ઊંડા કારણો
રેકોર્ડ બ્રેક આયાત અને વિદેશી હૂંડિયામણ પર દબાણ: નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં ભારતે અત્યાર સુધીની સૌથી વધુ $૭૧.૯૮ બિલિયન (લગભગ ૭૨૧.૦૩ ટન થી ૮૦૦+ ટન) સોનાની આયાત કરી છે, જેમાં ૩૪થી ૪૦ ટકા સોનું એકલા સ્વિટ્ઝર્લેન્ડથી આવ્યું છે, એમ વાણિજ્ય મંત્રાલયના ૨૦૨૫-૨૬ના આંકડાંઓ દર્શાવી રહ્યા છે. તેનાથી દેશની ચાલુ ખાતાની ખાધ એટલે કે નિકાસ કરતાં આયાત વધી જવાની સમસ્યાને કારણે (Current Account Deficit) અને રૂપિયા પર સતત દબાણ રહે છે.
વિપુલ ભંડાર હોવા છતાં નહિવત્ ઉત્પાદન: ભારત પાસે અંદાજે ૫૦૧ થી ૫૧૮ મિલિયન ટન પ્રાથમિક ગોલ્ડ ઓર-કાચી ધાતુના સંસાધનો છે, જેમાંથી ૬૦૦ થી ૬૦૭ ટન શુદ્ધ સોનું મળી શકે તેમ છે તેમ છતાં ભારત પોતાની જરૂરિયાતના ૦.૫ ટકા એટલે કે અડધા કરતા પણ ઓછું સોનું ઉત્પન્ન કરે છે.
રોકાણકારોની ઉદાસીનતાના કારણો: ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ડેટાનો અભાવ, સંશોધન પાછળ લાગતો લાંબો સમય, હરાજીની જટિલ ડિઝાઇન અને પ્રોજેક્ટની આર્થિક બિનકાર્યક્ષમતાને કારણે અત્યાર સુધી ખાનગી રોકાણકારો આ ક્ષેત્રથી દૂર રહ્યા હતા.
ભારતમાં સોનાનું વર્તમાન ઉત્પાદન, સંભવિત વધારો અને મુખ્ય ખાણો
-
વર્તમાન ઉત્પાદન (૨૦૨૫-૨૬): ખાણ મંત્રાલયના વાર્ષિક અહેવાલ ૨૦૨૫-૨૬ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માં ભારતમાં પ્રાથમિક સોનાનું પ્રાથમિક ઉત્પાદન માત્ર ૧,૩૦૨ કિલોગ્રામ (૧.૩૦ ટન) નોંધાયું હતું, જે અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ ૧૯.૯૮ ટકા ઓછું હોવાનું ખાણ મંત્રાલય વાર્ષિક અહેવાલ ૨૦૨૫-૨૬, ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે. જો નીતિ આયોગની નવી નીતિ લાગુ થાય અને બંધ પડેલી તથા નવી ફાળવાયેલી ખાણો શરૂ થાય, તો આગામી ૫ થી ૭ વર્ષમાં ભારતનું ઘરેલુ ઉત્પાદન હાલના ૧.૩ ટનથી વધીને વાર્ષિક ૧૫ થી ૨૦ ટન સુધી પહોંચી શકે છે.
ભારતમાં સોનાના ભંડાર અને મુખ્ય ખાણો
ભારતના કુલ ૬૦૦–૬૦૭ ટન પ્રાથમિક સોનાના સંસાધનોમાં સૌથી વધુ હિસ્સો બિહાર (૪૪-૪૫ ટકા), ત્યારબાદ રાજસ્થાન (૨૫ ટકા), કર્ણાટક (૨૧ ટકા), પશ્ચિમ બંગાળ (૩ ટકા), આંધ્રપ્રદેશ (૩ ટકા) અને ઝારખંડ (૨ ટકા)નો છે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માં સોનાની દાણચોરી અને વેરાની નુકસાની
-
જપ્ત કરાયેલું સોનું (Seized Gold): સંસદમાં રજૂ કરાયેલા સત્તાવાર આંકડા મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન કસ્ટમ્સ વિભાગે કુલ ૮૩૬ કેસમાં ૬૪૬.૬૬ કિલોગ્રામ દાણચોરીનું સોનું જપ્ત કર્યું હતું
-
દાણચોરીનો વાસ્તવિક વ્યાપ (અંદાજ): આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સીઓ અને DRI ના માપદંડ મુજબ, એરપોર્ટ અને સરહદો પર પકડાતો જથ્થો કુલ દાણચોરીના માત્ર ૫થી ૧૦ ટકા જેટલો જ હોય છે. આ ગણતરી મુજબ ૨૦૨૫-૨૬ માં ભારતમાં અંદાજે ૬.૫ ટન થી ૧૩ ટન (૬,૫૦૦ થી ૧૩,૦૦૦ કિલો) સોનું ગેરકાયદેસર રીતે ઘુસાડવામાં આવ્યું હોવાનો કાચો-પાકો અંદાજ છે.
-
૨૦૨૬ માં ડ્યૂટી વધારાની અસર: સરકારે ૧૩ મે, ૨૦૨૬ ના રોજ સોના પરની આયાત ડ્યૂટી ૬ ટકાથી વધારીને ૧૫ ટકા (૧૦ ટકા બેઝિક કસ્ટમ્સ ડ્યૂટી + ૫ ટકા AIDC સેસ) અને તેના પર ૩ ટકા IGST લાગુ કરતાં દાણચોરોનો નફો ફરી વધી ગયો છે
-
સરકારને થયેલ વેરાની આવકનું નુકસાન (કાચો-પાકો અંદાજ):
-
૨૦૨૫-૨૬ માં સોનાની સરેરાશ કિંમત આશરે રૂ. ૯૦ લાખ થી રૂ. ૧ કરોડ પ્રતિ કિલો (રૂ.૯,૦૦૦–રૂ. ૧૦,૦૦૦ કરોડ પ્રતિ ટન) રહી હતી.
-
જો અંદાજિત ૮ થી ૧૦ ટન દાણચોરીના સોના (કિંમત આશરે રૂ.૮,૦૦૦ થી રૂ. ૧૦,૦૦૦ કરોડ) પર સરેરાશ ૯ ટકાથી ૧૮ ટકા (ડ્યૂટી + GST) ટેક્સ ગણવામાં આવે, તો સરકારની તિજોરીને રૂ.૭૫૦ કરોડ થી રૂ.૧,૫૦૦ કરોડ જેટલી સીધી વેરાની આવકનું નુકસાન થયું હોવાનો અંદાજ છે. માત્ર પકડાયેલા ૬૪૬.૬૬ કિલો સોના પર જ આશરે રૂ.૬૦થી રૂ.૧૦૦ કરોડની ડ્યૂટી ચોરી પકડાઈ હતી.
ભારત પાસે કુલ કેટલું સોનું છે?
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ (WGC), ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અને IBEF ના તાજેતરના અહેવાલો મુજબ ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધુ સોનું ધરાવતા દેશોમાં મોખરે છે. વિવિધ અધિકૃત અંદાજો મુજબ, ભારત (સરકાર + જનતા + મંદિરો) પાસે કુલ ૨૫,૮૮૦ ટન થી ૩૫,૪૮૦ ટન જેટલું સોનું છે. આઈબીઈએફના અહેવાલ મુજબ જૂન ૨૦૨૫ સુધીમાં કુલ જથ્થો ૩૪,૬૦૦ ટન આંકવામાં આવ્યો હતો, જેની કિંમત ભારતના કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનના લગભગ ૮૯ ટકા જેટલી થાય છે, એમ વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિસના નવેમ્બર 2026ના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.
સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ (Q3 2026)ના અંત સુધીમાં રિઝર્વ બેન્ક પાસે સત્તાવાર રીતે ૮૮૦.૫૧ ટન સોનાનો અનામત ભંડાર છે, જે અત્યાર સુધીનો સર્વોચ્ચ સ્તરે હોવાનું વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલના ગોલ્ડ ડિમાન્ડ ટ્રેન્ડ અંગેના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.
લોકોના ઘરની તિજોરીઓ અને બેંક લોકર્સમાં પડેલું સોનું
વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ (WGC) ના ૨૦૨૬ ના અહેવાલ મુજબ, ભારતીય પરિવારો પાસે વ્યક્તિગત રીતે ૨૫,૦૦૦ ટનથી વધુ સોનું પડ્યું છે આઠ નવેમ્બર 2026ના હેવાલ મુજબ આ સોનું ઘરેણાં, સિક્કા અને લગડીઓ સ્વરૂપે લોકોના ઘરમાં પડ્યું છે. આ જથ્થો વિશ્વની ટોચની ૧૦ સેન્ટ્રલ બેંકો પાસે રહેલા કુલ સોના કરતાં પણ વધારે છે.
ઘરની તિજોરીઓ અને બેંક લોકર્સ: મોટાભાગનું સોનું ભારતીય મહિલાઓ અને પરિવારોના ઘરેણાં સ્વરૂપે ઘરોમાં અથવા બેંકોના સેફ ડિપોઝિટ લોકર્સમાં નિષ્ક્રિય (Idle) પડ્યું છે.
ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને મંદિરો: તિરુપતિ બાલાજી, પદ્મનાભસ્વામી મંદિર સહિત દેશના મોટા મંદિરો અને ટ્રસ્ટો પાસે અંદાજે ૩,૦૦૦ થી ૪,૦૦૦ ટન સોનું જમા છે.
ગોલ્ડ લોન અને બેંકો પાસે: WGC ના ડેટા મુજબ, લગભગ ૨,૯૫૦ થી ૩,૩૫૦ ટન જેટલું ઘરેલુ સોનું બેંકો અને NBFCs (જેમ કે મુથૂટ, મણપ્પુરમ) પાસે ‘ગોલ્ડ લોન’ ના જામીન તરીકે ગીરવે મૂકાયેલું છે, જ્યારે ગોલ્ડ મોનેટાઇઝેશન સ્કીમ હેઠળ બેંકોમાં ખૂબ ઓછું (લગભગ ૨૫-૩૦ ટન) સોનું જમા થયું છે.