વૈશ્વિક શિપંગ કંપનીઓ દ્વારા આડેધડ વસૂલવામાં આવતા લોજિસ્ટિક ચાર્જ બંધ કરાવો

વૈશ્વિક શિપિંગ લાઇન્સ દ્વારા ભારતીય બંદરો પર આડેધડ અને બિનઅધિકૃત લોજિસ્ટિક્સ ચાર્જીસ ધોરણે વસૂલવામાં આવી રહ્યા છે. જ્યારે વિદેશી લાઇનર્સ અથવા ટર્મિનલ ઓપરેટર્સની પોતાની કામગીરીમાં ખામી કે વિલંબ હોય, ત્યારે પણ તેનો નાણાકીય બોજ અને કન્ટેનર ડિમરેજ ભારતીય નિકાસકારો અને આયાતકારો પર નાખી દેવામાં આવે છે. યોગ્ય નિયામક માળખાના અભાવે ભારત દેશના વેપારીઓ લાચાર બન્યા છે. શિપિંગ કંપનીઓની લૂંટનો ખૂલ્લેઆમ શિકાર બની રહ્યા હોવાનું ફેડરેશન ઓફ કસ્ટમ્સ બ્રોકર્સ એસોસિયેશન ઇન ઇન્ડિયા(એફસીબીએ ઇન્ડિયા) પ્રમુખ પાર્થિવ દવેએ રજૂઆત કરતાં જણાવ્યું હતું.

મનસ્વી ડિમરેજ ચાર્જીસ: ખાલી કન્ટેનર પરત જમા લેવા માટે શિપિંગ કંપનોઓ પાસે યોગ્ય ડેપો કે સુવિધા ન હોય ત્યારે પણ ગ્રાહકો પાસેથી પેનલ્ટી પણ વસૂલવામાં આવી રહી છે. ટર્મિનલ હેન્ડલિંગ ચાર્જીસ અને અનિયંત્રિત લોકલ સર્ચાર્જમાં કોઈ ચોક્કસ કેપિંગ કે સરકારી મંજૂરી ન હોવી જોઈએ.

ફરજિયાત વિવાદ નિવારણ તંત્ર: ડેમરેજ અને લોજિસ્ટિક્સ ચાર્જીસના વિવાદો માટે સ્વતંત્ર રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટીની સ્થાપના કરવાની માગણી કરવામાં આવી છે, કારણ કે તેનાથી ભારતીય નિકાસકારો અને કંપનીઓને થઈ રહેલું નાણાકીય નુકસાન થઈ રહ્યું છે. શિપિંગ કંપનીઓ દ્વારા લાગુ કરવામાં આવતા અનિયંત્રિત ચાર્જીસના કારણે ભારતીય ઉત્પાદનો વૈશ્વિક બજારમાં પોતાની સ્પર્ધાત્મકતા ગુમાવી રહ્યા છે.

**ભારતીય નિકાસકારો પર અનિયંત્રિત લોજિસ્ટિક્સ ચાર્જીસની અસરો**
મુદ્દો / ક્ષેત્ર	વર્તમાન પરિસ્થિતિ	નાણાકીય અને વ્યાપારી અસર
ઉત્પાદન પિચ અને માર્જિન	અનપેક્ષિત ડેમરેજ અને સર્ચાર્જીસના કારણે નિકાસ પડતર વધી જાય છે.	લાભનું માર્જિન ઘટે છે અને ટેક્સટાઇલ, ફાર્મા તથા કેમિકલ ક્ષેત્રના પ્રોફિટ માર્જિન ધોવાઈ જાય છે.
કન્ટેનર રિટર્ન વિલંબ	યાર્ડમાં જગ્યા ન હોવાથી ખાલી કન્ટેનર સ્વીકારવામાં શિપિંગ લાઇન્સનો વિલંબ.	દૈનિક ધોરણે ભારી પેનલ્ટી લાગતાં નાના નિકાસકારોની વર્કિંગ કેપિટલ બ્લોક થઈ જાય છે.
ગ્લોબલ ઓર્ડર રદ થવા	પોર્ટ ડિલે અને અનિયમિત શિપિંગ શેડ્યૂલ.	વિદેશી ખરીદદારો ઓર્ડર રદ કરે છે અને ચાઇના કે વિયેતનામ તરફ ડાઇવર્ટ થાય છે.

મલેશિયા અને બ્રાઝિલના આક્રમક પગલાં: વિદેશી નિકાસકારોને મોટો ફાયદો

ભારતથી વિપરીત, મલેશિયા અને બ્રાઝિલ જેવા દેશોએ પોતાના સ્થાનિક નિકાસકારોના હિતનું રક્ષણ કરવા માટે આકરા અને સુધારાત્મક નિયામક પગલાં લીધાં છે, જેનો સીધો લાભ તેમના વેપારીઓને મળી રહ્યો છે. મલેશિયામાં ટ્રાન્સપોર્ટ મંત્રાલય અને પોર્ટ ક્લેંગ ઓથોરિટી (PKA) જેવી વૈધાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા જ પોર્ટ ટેરિફ અને કન્ટેનર હેન્ડલિંગ ફી મંજૂર કરવામાં આવે છે. ચાર્જીસમાં કોઈ પણ ફેરફાર સરકારી ગેઝેટમાં પ્રકાશિત કર્યા બાદ અને બહુવર્ષીય તબક્કાવાર યોજના મુજબ જ અમલી બને છે, જેથી વ્યાપાર પર અચાનક બોજઆવી પડતો નથી. ફેડરેશન ઓફ મલેશિયન મેન્યુફેક્ચરર્સ’ (FMM) સાથે પરામર્શ કર્યા વિના બંદરોના દરો બદલી શકાતા નથી.

બ્રાઝિલનું મોડેલ: બ્રાઝિલિયન વોટરવે રેગ્યુલેટરે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬માં કન્ટેનર ડેમરેજ નિયમો (Resolution 62/2021) ની સમીક્ષા માટે ‘કોલ ફોર એવિડન્સ’ અને જાહેર ચર્ચાઓ શરૂ કરી છે. ગ્રાહક પક્ષે રાહત આપતો ૨૦૨૫ નો મહત્વનો ચૂકાદો છે. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે કન્ટેનરનો ઉપયોગ શિપિંગ લાઇન, ટર્મિનલ કે એમ્પ્ટી-ડેપોની લોજિસ્ટિક્સ નિષ્ફળતાના કારણે વિલંબિત થાય, તો નિકાસકાર કે આયાતકાર પર ડિમરેજ લાગુ કરી શકાય નહીં.

ડેમરેજ ક્લોક અટકાવવી: ખાલી કન્ટેનર પરત કરવાનો પ્રથમ નિષ્ફળ પ્રયાસ થાય ત્યારથી જ ડિમરેજનો સમયગાળો સ્થગિત કરી દેવામાં એટલે કે અટકાવી દેવામાં આવે છે, જ્યાં સુધી શિપિંગ લાઇન સુવિધા પૂરી ન પાડે. આ પગલાંના કારણે મલેશિયા અને બ્રાઝિલના નિકાસકારોને અપેક્ષિત લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ, પારદર્શકતા અને ડિમરેજના મનસ્વી દંડથી રક્ષણ મળે છે, જેથી વૈશ્વિક બજારમાં તેમના ઉત્પાદનો સસ્તા અને વધુ સ્પર્ધાત્મક બને છે.

ભારતમાંથી ઓપરેટ કરતી શિપિંગ કંપનીઓ દ્વારા વર્તમાન જોગવાઈઓનો દુરુપયોગ

ભારતમાં બંદરો અને લોજિસ્ટિક્સ સર્ચાર્જ માટે મજબૂત અને એકીકૃત ‘ડિમરેજ રેગ્યુલેટરી ફ્રેમવર્ક’ ન હોવાના કારણે વિદેશી શિપિંગ કંપનીઓ કાનૂની અને ઓપરેશનલ છટકબારીઓનો પૂરતો લાભ ઉઠાવે છે. માનો કે અમદાવાદ કે લુધિયાણાના એક નિકાસકારે ૨૦ કન્ટેનર માલ મુંબઈ (JNPT/મુંદ્રા) પોર્ટ પર મોકલ્યા છે. શિપિંગ લાઇને કન્ટેનર ખાલી કરીને ૧૪ દિવસમાં પરત કરવાનો મફત સમયગાળો આપ્યો હતો. ૮મા દિવસે નિકાસકાર કન્ટેનર પરત આપવા માટે શિપિંગ લાઇનના ડેપો પર પહોંચે છે, પરંતુ ડેપો વાળા એવું બહાનું કાઢે છે કે “અમારા યાર્ડમાં જગ્યા નથી” અથવા “અમારું સર્વર ડાઉન છે, માટે ગેટ-ઇન નહીં મળે.”

આ વિલંબ શિપિંગ કંપની કે તેના ડેપો ઓપરેટરની ક્ષતિના કારણે થયો હોવા છતાં, ૧૪ દિવસ પૂરા થતાં જ શિપિંગ કંપની નિકાસકાર સિસ્ટમમાં ‘ડેમરેજ ક્લોક’ ચાલુ કરી દે છે અને પ્રતિ કન્ટેનર દૈનિક $૧૦૦ થી $૧૫૦ નો દંડ ફટકારે છે. ભારતમાં બ્રાઝિલની ANTAQ જેવી કોઈ રેગ્યુલેટરી સંસ્થા ન હોવાથી, શિપિંગ લાઇન જ્યાં સુધી દંડ ના ભરાય ત્યાં સુધી નિકાસકારને ‘બિલ ઓફ લેડિંગ’ આપતી નથી. પરિણામે નિકાસકારે ના છૂટકે લાખો રૂપિયાનો ગેરકાયદેસર દંડ ચૂકવવો પડે છે.

કસ્ટમ્સ બ્રોકર્સ એસોસિએશનની ભૂમિકા

ફેડરેશન ઓફ કસ્ટમ્સ બ્રોકર્સ એસોસિયેશન ઇન ઇન્ડિયાએ ભારતીય નિકાસકારોના હિતમાં નક્કર ઉકેલો રજૂ કર્યા છે. એક, ફેડરેશને મલેશિયા અને બ્રાઝિલની તર્જ પર ભારતમાં શિપિંગ લાઇન્સના ચાર્જીસ અને ડેમરેજ પર દેખરેખ રાખવા માટે ‘શિપિંગ લાઇન રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી’ની રચના માટે સરકારમાં રજૂઆત કરી છે. બે, કન્ટેનર રિટર્ન અને ગેટ-ઇન પ્રક્રિયાને લોજિસ્ટિક્સ ડેટા બેંક અને કસ્ટમ્સના ICEGATE પોર્ટલ સાથે સાંકળીને ઓટોમેટેડ ટ્રેકિંગ લાગુ કરવાની માંગ કરી, જેથી વિલંબ કોના કારણે થયો તે ઓનલાઇન પ્રમાણિત થઈ શકે. ત્રણ, મનસ્વી લોકલ સર્ચાર્જીસ પર કેપિંગ મૂકીને માત્ર કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત દર જ વસૂલવાની જોગવાઈ માટે નાણા મંત્રાલયમાં ડ્રાફ્ટ ચાર્ટર રજૂ કર્યું.

અંતિમ અવલોકન

ભારત સરકાર જ્યારે ‘૫ ટ્રિલિયન ડૉલર’ની અર્થવ્યવસ્થા બનવા તરફ આગળ વધી રહી છે અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ હેઠળ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, ત્યારે લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્રની આ વિસંગતતા મોટો રોડા સમાન છે. મલેશિયાનું ‘સરકારી કંટ્રોલ ટેરિફ મોડેલ’ અને બ્રાઝિલની ‘ANTAQ ડિમરેજ પ્રોટેક્શન નીતિ’ એ સ્પષ્ટ સાબિત કરે છે કે જો સ્થાનિક ઉદ્યોગોને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનાવવા હોય, તો શિપિંગ લાઇન્સની મનમાની પર લગામ લગાવવી અનિવાર્ય છે.

FCBA Indiaના પ્રમુખ પાર્થિવ દવે દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી આ ઝુંબેશ ભારતીય નિકાસકારો માટે અત્યંત સમયસરની અને નિર્ણાયક છે. જો ભારત સરકાર મલેશિયા અને બ્રાઝિલ જેવા નીતિગત સુધારા ભારતીય બંદરો પર ઝડપથી લાગુ નહીં કરે, તો ભારતીય નિકાસકારો વિદેશી શિપિંગ કંપનીઓના અન્યાયી આર્થિક શોષણનો ભોગ બનતા રહેશે અને દેશની નિકાસ વૃદ્ધિમાં પણ અવરોધ આવતો રહેશે.

Share on Social Media

વૈશ્વિક શિપંગ કંપનીઓ દ્વારા આડેધડ વસૂલવામાં આવતા લોજિસ્ટિક ચાર્જ બંધ કરાવો