મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ ગુજરાતમાં સ્કીલ્ડ મેનપાવર મળવામાં સતત વધી રહેલી મુશ્કેલીઓ

મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ ગુજરાતમાં સ્કીલ્ડ મેનપાવર મળવામાં સતત વધી રહેલી મુશ્કેલીઓ

• ભવિષ્યમાં માત્ર સરકારી આઈટીઆઈની ડિગ્રી પૂરતી ગણાશે નહીં. જે કંપનીઓ પોતાના કેમ્પસમાં ‘ઓન-જોબ ટ્રેનિંગ’ અને એપ્રેન્ટિસશિપ મોડલ ચલાવશે, તે જ વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં ટકી શકશે.
• ગુજરાતના સાણંદ, વાઘોડિયા અને સાવલી જીઆઈડીસી જેવા ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોમાં કેમિકલ પ્લાન્ટ ઓપરેટર્સ અને ફિટર્સની અછત વર્તાઈ રહી છે, કારણ કે ઓટોમેશન, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને નવી ટેકનોલોજીને લીધે ઇન્ડસ્ટ્રીની જરૂરિયાતો સતત બદલાઈ રહી છે.
• કાર્યકુશળ માનવ બળ તૈયાર કરવા માટે ઉદ્યોગો પણ સક્રિય નહિ થાય તો આગામી વરસોમાં તેમના જ એકમો તૂટી જશે અને ઉત્પાદન એકમોને સમેટી લેવાની નોબત આવશે
• મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્લાન્ટ્સ કે ફેક્ટરીઓને માત્ર જમીન, વીજળી અને મૂડી જ નહીં પણ સીએનસી મશીન ઓપરેટ કરી શકે, એન્જિનિયરિંગ ડ્રોઇંગ સમજી શકે, ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સોફ્ટવેર પર કામ કરી શકે, ક્વોલિટી કન્ટ્રોલ અને ઓટોમેશન સંભાળી શકે તેવા કૌશલ્યબદ્ધ-સ્કીલ્ડ કર્મચારીઓની જરૂર
• ટેક્સટાઈલ પ્રોસેસિંગ, વીવિંગ અને ગારમેન્ટિંગ પ્રોસેસમાં લેબરની અછત અને કુશળ ઓપરેટરોની અછતને કારણે યુનિટો પોતાની પૂરી ક્ષમતાના આશરે ૬૫ ટકા કેપેસિટી પર જ કામ કરી શકે છે.
• નાના ઔદ્યોગિક એકમો પણ એક જૂટ થઈને માનવ બળની સામુહિક જરૂરિયાતને પૂર્ણ કરવા માટે તાલીમ સેન્ટરો ચલાવે તે જરૂરી

 ભારત તેમજ ગુજરાત આજે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઓટોમોબાઇલ્સ, મશીનરી, ટેક્સટાઇલ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઇનમાં આગળ વધી રહેલો દેશ બની રહ્યો છે. ભારતમાં ગુજરાત તો  મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રે મોટું કદ મેળવી રહ્યું છે. જ્યારે ભારત વૈશ્વિક સ્તરે મોટા મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ તરીકે ઊભરવા પ્રયત્નશીલ છે. તેથી જ સીધા વિદેશી રોકાણ અને વિદેશના સાહસિકોના મૂડીરોકાણ ભારતમાં વધે તે માટેના પ્રયાસો સતત કરવામાં આવી રહ્યા છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્લાન્ટ્સ કે ફેક્ટરીઓને માત્ર જમીન, વીજળી અને મૂડી જ નહીં, પરંતુ સીએનસી મશીન ઓપરેટ કરી શકે, એન્જિનિયરિંગ ડ્રોઇંગ સમજી શકે, ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સોફ્ટવેર પર કામ કરી શકે, ક્વોલિટી કન્ટ્રોલ અને ઓટોમેશન સંભાળી શકે તેવા કૌશલ્યબદ્ધ-સ્કીલ્ડ કર્મચારીઓની જરૂર હોય છે. ભારતમાં શ્રમબળ ખૂબ મોટું છે, પરંતુ ઔપચારિક રીતે તાલીમબદ્ધ શ્રમિકોનો હિસ્સો અત્યંત મર્યાદિત છે.

અર્થશાસ્ત્રી દેબાશિષ બાસુનું કહેવું છે કે ૨૦૨૫ના પીરિઓડિક લેબર ફોર્સ સર્વેમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે ૧૫ થી ૨૯ વર્ષના ભારતીય યુવાનોમાંથી માત્ર ૪.૯ ટકા લોકોએ જ ઔપચારિક વોકેશનલ કે ટેકનિકલ ટ્રેનિંગ લીધી છે. જૂન ૨૦૨૬ સુધીના સરકારી ડેટા મુજબ પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના -પીએમ કેવીવાય હેઠળ ૧.૬૫ કરોડ, જન શિક્ષણ સંસ્થાન હેઠળ ૩૬.૬ લાખ, નેશનલ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રમોશન સ્કીમ હેઠળ ૫૩ લાખ અને ITI ના ક્રાફ્ટ્સમેન ટ્રેનિંગ સ્કીમ હેઠળ ૧.૦૭ કરોડ મળીને કુલ ૩.૨ કરોડથી વધુ યુવાનોના નામની નોંધણીઓ થઈ છે. પરંતુ આ આંકડો સ્કીલ્ડ વર્કર્સની વાસ્તવિક ઉપલબ્ધતા દર્શાવતો નથી કારણ કે તેમાં ઘણી એન્ટ્રીઓ રિપીટેડ કે ટૂંકા ગાળાની તાલીમ ધરાવતી હોય છે. નેશનલ કાઉન્સિલ ફોર એપ્લાઈડ ઇકોનોમિક રિસર્ચ-NCAERના અહેવાલ મુજબ ઓટોમોબાઇલ ક્ષેત્રે મશીન ઓપરેટર્સ, ટેકનિશિયન્સ અને ફિટર્સની તીવ્ર અછત છે. ગુજરાતના સાણંદ, વાઘોડિયા અને સાવલી જીઆઈડીસી જેવા ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોમાં કેમિકલ પ્લાન્ટ ઓપરેટર્સ અને ફિટર્સની અછત વર્તાઈ રહી છે, કારણ કે ઓટોમેશન, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને નવી ટેકનોલોજીને લીધે ઇન્ડસ્ટ્રીની જરૂરિયાતો સતત બદલાઈ રહી છે. આ સમસ્યા હળવી કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર સ્કિલ્ડ મેન પાવર જનરેટ કરવા માટે ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપતી યોજના જાહેર કરી ચૂકેલી છે. તેની સાથે સાથે જ નાના ઔદ્યોગિક એકમો પણ એકજૂટ થઈને માનવ બળની સામુહિક જરૂરિયાતને પૂર્ણ કરવા માટે તાલીમ સેન્ટરો ચલાવે તે વર્તમાન સમયની તાતી જરૂરિયાત છે.

નેશનલ સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશને ગુજરાત માટે કરેલા અભ્યાસ મુજબ અને કેપીએમજીના સ્કિલ ગેપ રિપોર્ટમાં જણાવ્યા મુજબ ગુજરાતના ઉત્પાદન અને સેવા ક્ષેત્રમાં વિવિધ તબક્કે દર વર્ષે ૧૦ લાખથી વધુ કુશળ અને અર્ધ-કુશળ કારીગરોની અછત છે. કાર્યકુશળ માનવ બળની કુલ જરૂરિયાત સામે 10 લાખ જેટલા કુશળ અને અર્ધકુશળ કારીગરોની અછત છે. એએસડીસી (ASDC) અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર સ્કિલ કાઉન્સિલ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ સ્કીલ સ્ટડી રિપોર્ટ મુજબ આ અછત ટેક્સટાઈલ, પ્રોસેસ એન્જિનિયરિંગ, ફાર્માસ્યૂટિકલ્સ-લાઈફ સાયન્સ, કેમિકલ્સ અને ઓટોમોટિવ સેક્ટરમાં જોવા મળી રહી છે. આ સેક્ટરમાં જ કુશળ ટેકનિશિયનો અને ઓપરેટરોની અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત અને રાજકોટમાં સૌથી વધુ તંગી નોંધાઈ છે. ફાર્માસ્યૂટિકલ્સ અને કેમિકલ પ્લાન્ટ્સમાં ઓટોમેશન, ડિજિટલ ટૂલ્સ અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સેફ્ટીમાં નિપુણ માનવબળની ૪૦ ટકાથી વધુ અછત અનુભવાઈ રહી છે.

કેમિકલ સેક્ટરઃ અમદાવાદ (વટવા, નરોડા, ઓઢવ) ના લગભગ ૭૦૦ કેમિકલ ઉત્પાદન એકમોમાં સામાન્ય દિવસોમાં આશરે ૫૦,૦૦૦ શ્રમિકોની જરૂરિયાત સામે ઓછામાં ઓછી ૨૫ ટકા માનવબળની અછત રહે છે. કેમિકલ પ્લાન્ટ પ્રોસેસિંગ અને ક્વાલિટી કંટ્રોલમાં તાલીમબદ્ધ કેમિકલ ઓપરેટરોની અછત વધુ છે.

ટેક્સટાઈલ અને ટેકનિકલ ટેક્સટાઈલઃ ટેક્સટાઈલ પ્રોસેસિંગ, વીવિંગ અને ગારમેન્ટિંગ પ્રોસેસમાં લેબરની અછત અને કુશળ ઓપરેટરોની અછતને કારણે યુનિટો પોતાની પૂરી ક્ષમતાના આશરે ૬૫ ટકા કેપેસિટી પર જ કામ કરી શકે છે. એટલે કે ૩૫ ટકા ઉત્પાદન ક્ષમતા શ્રમ કૌશલ્યની અછતને લીધે ઘટી રહી છે. ટેકનિકલ ટેક્સટાઈલમાં સ્પેશિયલાઈઝ્ડ કોટિંગ અને સિન્થેટિક ફાઈબર હેન્ડલિંગ માટે જરૂરી તાલીમબદ્ધ મેનપાવરની પ્રાપ્યતા ખૂબ ઓછી છે.

એન્જિનિયરિંગ અને સેરામિક ઇન્ડસ્ટ્રીઝમાં રાજકોટ, મોરબી અને અમદાવાદના એન્જિનિયરિંગ ક્લસ્ટરોમાં સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ મેન્યુફેક્ચરિંગ એકમો-યુનિટોમાં કુશળ શ્રમિકો અને તેમાંય ખાસ કરીને સીએનસી મશીન તથા લેથ મશીન ઓપરેટરોની અછતને કારણે ૫૦થી ૭૦ ટકા ક્ષમતા પર જ કામ કરી રહ્યા છે.

ફાર્માસ્યૂટિકલ્સઃ ફાર્મા ઓપરેશન્સ એટલે કે ગુડ મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રેક્ટિશ, ક્વાલિટી એશ્યોરન્સ, પેકિંગ અને એસેપ્ટિક હેન્ડલિંગમાં ડિગ્રી કે ડિપ્લોમા ધારકો હોવા છતાં “પ્લાન્ટ-રેડી” એટલે કે તુરંત કામ કરી શકે તેવા કૌશલ્ય ધરાવતા ઉમેદવારોની ૨૦થી ૩૦ ટકા સુધીની અછત ઉદ્યોગો અનુભવી રહ્યા છે.

મુખ્ય તારણ

ક્ષેત્ર (Sector)	અછતનું પ્રમાણ / શોર્ટેજ આંકડો (અંદાજ)	મુખ્ય કારણ
કેમિકલ્સ	૨૫ ટકા સુધીની વર્કફોર્સ અછત	પ્લાન્ટ સેફ્ટી અને પ્રોસેસ કંટ્રોલમાં સ્કિલનો અભાવ
ટેક્સટાઈલ	૩૫ ટકા પ્રોડક્શન કેપેસિટી નથી વપરાતી	પરપ્રાંતિય શ્રમિકો પર નિર્ભરતા અને ટ્રેઇન્ડ ગારમેન્ટ ઓપરેટરોની કમી
એન્જિનિયરિંગ	૩૦થી ૫૦ ટકા સુધી શોર્ટેજ	CNC, VMC અને એડવાન્સ્ડ મશીન ઓપરેટરોની અછત
ફાર્માસ્યૂટિકલ્સ	૨૦થી ૩૦ ટકા નો સ્કિલ ગેપ	એકેડેમિક શિક્ષણ અને ઈન્ડસ્ટ્રીની જરૂરિયાત વચ્ચે અંતર

કેન્દ્ર અને ગુજરાત સરકાર તરફથી મેનપાવર સ્કિલિંગ માટેની પ્રોત્સાહન યોજનાઓ

યુવાનોને ઉદ્યોગો માટે તૈયાર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે પ્રધાનમંત્રી ઇન્ટર્નશિપ યોજના અમલમાં મૂકી છે. કેન્દ્ર સરકારની કોર્પોરેટ અફેર્સ મિનિસ્ટ્રીના સપ્ટેમબર 2026ના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે પ્રધાનમંત્રી ઇન્ટર્નશીપ યોજના હેઠળ તાલીમાર્થી યુવાનને માસિક રૂ. 5000નું સ્ટાઈપેન્ડ આપવામાં આવે છે. તેમાંથી રૂ. 4500 યુવાન તાલીમાર્થીના અને રૂ. 500 જે તે કંપનીના ખાતામાં સીધી જમા આપવામાં આવે છે. તેમ જ આરંભિક ખર્ચ તરીકે એક વાર રૂ. 6000ની ગ્રાન્ટ પણ આપે છે. આ યોજના હેઠળ યુવાનોને 12 મહિના તાલીમ આપવાની હોય છે. તેમાંથી છ માસ ઓન જોબ ટ્રેનિંગની વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલી છે. તેને માટે પાત્રતા ધરાવનારાઓ વ્યાખ્યા પણ આપવામાં આવેલી છે. ૨૧ થી ૨૪ વર્ષના ભારતીય યુવાનો કે જેઓ કાયમી ધોરણે પૂર્ણકાલીન નોકરી કે પૂર્ણકાલીન શિક્ષણમાં જોડાયેલા ન હોય તેમને આ યોજના હેઠળ તાલીમાર્થી તરીકે પસંદ કરવામાં આવે છે. આ ઉમેદવારોએ ધોરણ ૧૦, ૧ સુધીનો અભ્યાસ કરેલો હોવો જોઈએ. તેમ જ ડિપ્લોમા અથવા આર્ટ્સ, સાયન્સ અને કોમર્સના ગ્રેજ્યુએટ કે પછી બેચલર ઇન કોમ્પ્યુટર એપ્લિકેશનનો કોર્સ કરેલો હોવો જોઈએ. હા, બી.ટેક, એમબીએ કે ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ જેવી વ્યાવસાયિક પદવી ધરાવતા યુવાનો આ યોજનાના લાભાર્તી તરીકે પાત્ર ગણાતા નથી. બીજું, આ યુવાનોના પરિવારની વાર્ષિક આવક રૂ. ૮ લાખથી ઓછી હોવી જરૂરી છે. પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના અને પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના હેઠળ આ યુવાનોને મફત વીમા કવચ પૂરું પાડવામાં આવે છે. અરજદારે અધિકૃત પોર્ટલ- pminterns hip.mca.gov.in – પર જઈને નામની નોંધણી કરાવવાની રહે છે. તેમાં શૈક્ષણિક વિગતો ઉમેરીને પોતાની પસંદગીના લોકેશન અને સેક્ટર દર્શાવવાના હોય છે. દા.ત. ગુજરાતના મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સના નામ અને સરનામા આપવાના રહે છે. આ યોજનામા અરજી કરનારાઓ મહત્તમ ૫ વિકલ્પો પસંદ કરી શકે છે.

ઉપરાંત ગુજરાત સરકારે ઓગસ્ટ 2026માં પોતાની નવી વિકસિત ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પોલીસી 2026ની જાહેરાત કરી છે. વિકસિત ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીય પોલીસી 2026 હેઠળ સ્કિલિંગ માટે સપોર્ટ આપવામાં આવતો હોવાનું ગુજરાત સરકારના ઉદ્યોગ અને ખાણ વિભાગના ઓગસ્ટ 2026ના ઠરાવથી નિશ્ચિત કરવામાં આવેલું છે. ગુજરાતાં સ્થાપવામાં આવેલા સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગના એકમોને જો સ્કિલ્ડ-કાર્યકુશલ માનવબળ તૈયાર કરવું હોય તો રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ સેન્ટર કે પછી ટ્રેનિંગ સેન્ટર સ્થાપે તો સરકાર તરફથી માસિક રૂ. 10,000ની પ્રતિવ્યક્તિ, પ્રતિમાસ પે-રોલ સબસિડી સતત ત્રણ વર્ષ માટે આપવામાં આવે છે. તે જ સોફ્ટ સ્કીલ ડિવલપ કરવા માટે પણ સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.

ગુજરાતના મેન્યુફેક્ચરિંગ સાહસિકોના સ્વ-પ્રયાસો

સરકારી યોજનાઓ ઉપરાંત, ગુજરાતના અગ્રણી ઉદ્યોગોએ પોતાની ફેક્ટરીઓની જરૂરિયાતો મુજબ સ્કિલ્ડ મેનપાવર તૈયાર કરવા ઇન્ડસ્ટ્રી-એકેડેમિયા મોડલ અપનાવ્યું છે: ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રી એકેડેમિયા સ્કીલિગ મોડેલ હેઠળ ટાટા મોટર્સ સાણંદમાં બી.ટેક એપ પ્રોગ્રામ અને ડ્યૂઅલ ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ ચલાવે છે. લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો અમદાવાદમાં ચાચરવાડીમાં કન્સ્ટ્રક્શન સ્કિલ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ચલાવે છે. આ જ રીતે ગુજરાત ટેકનિકલ યુનિવર્સિટીના સ્કીલ હબમાં 250 જેટલા ઉદ્યોગો સાથે મળીને 1.03 લાખ યુવાનોને તાલીમ આપી તૈયાર કરવાનું કામ કરી રહ્યા છે.

ઉદાહરણ આપીને વાત કરીએ તો ટાટા મોટર્સના સાણંદ પ્લાન્ટમાં ‘ડ્યુઅલ સિસ્ટમ ઓફ ટ્રેનિંગ’ અને એપ્રેન્ટિસશિપ મોડલ ચલાવવામાં આવે છે. સાણંદ પ્લાન્ટ સ્થાનિક આઈટીઆઈ અને ડિપ્લોમા પાસઆઉટ યુવાનોને ૧ થી ૨ વર્ષ માટે ‘શોપફ્લોર’ પર સીધી તાલીમ આપે છે. જેમાં ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ એસેમ્બલી, મેકાટ્રોનિક્સ અને ઓટોમેશન જેવા વિષયો શીખવવામાં આવે છે. ટાટા મોટર્સ તાલીમાર્થીઓને દર મહિને સ્ટાઇપેન્ડ આપવાની સાથે સાથે જ બી.ટેકનો કોર્સ કરવાનો પણ મોકો આપે છે.

લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો કન્સ્ટ્રક્શન સ્કિલ્સ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ચલાવે છે. અમદાવાદ નજીક ચાચરવાડી ખાતે એલ એન્ડ ટી પોતાનું ટ્રેનિંગ સેન્ટર ચલાવે છે. જ્યાં કેમિકલ, એન્જિનિયરિંગ અને હેવી મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર માટે વર્કિંગ ફિટર્સ, બાર્બાઇન્ડર્સ, ઇલેક્ટ્રિશિયન્સ અને મશીન ટેકનિશિયન્સને પ્રેક્ટિકલ તાલીમ આપીને થર્ડ-પાર્ટી ક્વોલિટી સર્ટિફિકેશન સાથે સજ્જ કરવામાં આવે છે. આ જ રીતે ગુજરાત ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી સ્કીલ મિશન  ચલાવે છે, એમ ગુજરાત સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ મિશનના ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.  ગુજરાતના ૨૫૦ થી વધુ ઉત્પાદક ઉદ્યોગોએ ૨૦ મુખ્ય સેક્ટરોમાં ૧.૦૩ લાખ યુવાનોને તાલીમબદ્ધ કરવા માટે ગુજરાત ટેકનિકલ યુનિવર્સિટી સાથે ભાગીદારી કરી છે. આ અંતર્ગત સેમિકન્ડક્ટર ટેકનોલોજી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ઇન્ટરનેટ ઓફ થિન્ગ્સ અને ઓટોમેશન જેવા કોર્સો ફેક્ટરીની તાત્કાલિક જરૂરિયાત મુજબ ડિઝાઇનમાં લેવાયા છે.

આગામી ૫ વર્ષમાં (૨૦૨૬-૨૦૩૧) નિર્માણ થનારી સ્થિતિ

ચીન, તાઇવાન અને વિયેટનામ જેવા દેશોના અનુભવ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે માત્ર ફેક્ટરીઓ સ્થાપવાથી મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બની શકાતું નથી; ઉદ્યોગની જરૂરિયાત મુજબ શિક્ષણ-તાલીમનો ‘ફીડબેક લૂપ’ સતત ચાલુ રાખવો પડે છે. ચીન અને તાઈવાનમાં તેને માટે જડબેસલાક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ બંને દેશોમાં ટેકનિકલ અભ્યાસ ક્રમમાં ત્વરિત સુધારા કરીને તાલીમ આપીને ઓન જોબ એપ્રેન્ટિસશિપમા યુવાનોને લેવામાં આવે છે. તેમને રોજાગરી આપવા ઉપરાંત તેમને સારા વેતન મળે તેની પણ તકેદારી રાખવામાં આવે છે. તેમ જ તેમની ઉત્પાદકતા સતત વધે તે માટેના પ્રયાસો કરવામાં આવે છે.

મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ ગુજરાતમાં સ્કિલ ગેપ વધવાનું જોખમ વધુ છે. જો ગુજરાતના મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરમાં ઉદ્યોગ અને તાલીમ સંસ્થાઓ વચ્ચેનું સંકલન ઝડપી નહીં બને, તો કરોડો રૂપિયાના રોકાણ છતાં ‘નો સ્કીલ્સ, નો સ્કેલ’ની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. આમ તો ધોલેરા સર અને સાણંદમાં બની રહેલા સેમિકન્ડક્ટર પ્લાન્ટ્સ અને ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ પાર્ક્સને કારણે આગામી ૫ વર્ષમાં સામાન્ય કુશળતા ધરાવતા મજૂરો કરતા એડવાન્સ્ડ મેકાટ્રોનિક્સ અને ઓટોમેશન વર્કર્સની માંગમાં ૩૦૦ ટકાથી વધુનો ઉછાળો આવશે. ભવિષ્યમાં માત્ર સરકારી આઈટીઆઈની ડિગ્રી પૂરતી ગણાશે નહીં. જે કંપનીઓ પોતાના કેમ્પસમાં ‘ઓન-જોબ ટ્રેનિંગ’ અને એપ્રેન્ટિસશિપ મોડલ ચલાવશે, તે જ વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં ટકી શકશે.

ગુજરાત પાસે મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરમાં લીડર બનવાની તમામ શક્યતાઓ છે. જો કે, તેને વાસ્તવિકતામાં બદલવા માટે પ્રધાનમંત્રી ઇન્ટર્નશીપ સ્કીમ જેવી યોજનાઓનો મહત્તમ લાભ લઈ, ઉદ્યોગોએ પોતાની ફેક્ટરીઓને જ ટ્રેનિંગ ગ્રાઉન્ડ બનાવી ચીન-તાઇવાનની જેમ ‘ઇન્ડસ્ટ્રી-એકેડેમિયા ફિડબેક લૂપ’ મજબૂત કરવો પડશે.

ગુજરાત: ભારતનું અગ્રેસર મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ

ગુજરાત દેશનું ‘મેન્યુફેક્ચરિંગ કેપિટલ’ માનવામાં આવે છે. દેશના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં ગુજરાતનો હિસ્સો ૧૮ ટકાથી વધુ છે. રાજ્ય પાસે ૪૮ બંદરો, એક મેજર પોર્ટ – ડીનદયાલ પોર્ટ કંડલા અને ૪૬ નોન-મેજર પોર્ટ્સ), ૧૭ થી વધુ એરપોર્ટ અને દેશનું પ્રથમ ગ્રીનફીલ્ડ સ્માર્ટ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સિટી – ધોલેરા સર જેવી વિશ્વસ્તરીય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુવિધાઓ છે. સાણંદ, હઝીરા, અંકલેશ્વર, વાપી, જામનગર અને મોરબી જેવા ક્લસ્ટરોને કારણે ગુજરાત આજે ઓટોમોબાઇલ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, સિરામિક અને હવે સેમિકન્ડક્ટરમાં વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ મેપ પર અગ્રણી સ્થાને છે. પરંતુ આ વિશાળ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ હબને સતત ધબકતું રાખવા માટે હાઇ-ટેક અને સ્કીલ્ડ મેનપાવરની જરૂરિયાત સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની ગઈ છે.

કેન્દ્ર અને ગુજરાત સરકારની પ્રોત્સાહક યોજનાઓ અને મળતા લાભો

ઉદ્યોગોને કૌશલ્યબદ્ધ માનવબળ મળી રહે અને યુવાનોને ઓન-જોબ તાલીમ મળે તે માટે કેન્દ્ર અને ગુજરાત સરકાર દ્વારા નીચે મુજબની વિશિષ્ટ યોજનાઓ અને નાણાકીય પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવે છે:

ગુજરાત સરકારની પણ મુખ્યમંત્રી એપ્રેન્ટિસશિપ સ્કીમ ચાલુ જ છે. આ સ્કીમ હેઠળ તાલીમ લેનારા ગ્રેજ્યુએટ્સને મહિને રૂ. 3000નું સ્ટાઈપેન્ડ, ડિપ્લોમા એપ્રેન્ટિસને મહિના રૂ. 2000નું સાટઈપેન્ડ અને ટ્રેડ કે આઈટીઆઈ એપ્રિન્ટિસને મહિને રૂ. 1500નું સ્ટાઈપેન્ડ આપવામાં આવે છે. ગુજરાત સરકારની સેમિકન્ડક્ટસ પોલીસી હેઠળ કેન્દ્ર સરકારની સબસિડી ઉપરાંત 40 ટકાની વધારાની મૂડી સહાય અને ધોલેરા સરમાં જમીન સંપાદન કરવાના ખર્ચમાં 50 ટકાની સબસિડી આપવામાં આવે છે. આ જ રીતે વિકસિત ગુજરાત ઇન્ડ્સ્ટ્રીયલ પોલીસી 2026 હેઠળ કામદાદર દીઠ રૂ. 10,000ની માસિક સબસિડી ત્રણ વર્ષ સુધી આપવામાં આવે છે. તેનો ઉદ્દેશ ગુજરાતના ઉદ્યોગોમાં યુવાનોને એપ્રેન્ટિસ તરીકે જોડીને ફેક્ટરી ફ્લોર પર પ્રેક્ટિકલ ટ્રેનિંગ આપવાનો છે. ઔદ્યોગિક એકમો અને યુવાનો apprenticeshipindia.gov.in અથવા ગુજરાત રાજ્યના એપ્રેન્ટિસશિપ પોર્ટલ પર નોંધણી કરાવીને GIDC, SEZ કે ખાનગી ફેક્ટરીઓમાં તાલીમ માટે જોડાઈ શકે છે.

સ્કીલ્ડ મેનપાવર તૈયાર કરવામાં ગુજરાતના ઉદ્યોગોના સાહસિક પ્રયાસો

મારુતિ સુઝુકી ઇન્ડિયા લિમિટેડ બેચરાજી, મહેસાણા ઓટો હબ નજીક તેના બેચરાજી પ્લાન્ટ ખાતે ‘મારુતિ સુઝુકી પોલિટેકનિક’ અને સ્થાનિક આઈટીઆઈ સાથે ભાગીદારીમાં તાલીમ સેન્ટર ચલાવી રહી છે. મારુતિ સુઝુકીએ મહેસાણા અને ગણેશપુરાની સરકારી આઈટીઆઈ દત્તક લીધી છે. કંપની પોતાની ફેક્ટરીના શોપફ્લોર પર જ રોબોટિક્સ, ઓટોમેટેડ વેલ્ડીંગ, પેઇન્ટ શોપ ઓપરેશન્સ અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની એસેમ્બલી માટે વિદ્યાર્થીઓને ઓન-જોબ ટ્રેનિંગ આપે છે અને તાલીમ પૂર્ણ થતાં જ સીધી રોજગારી પૂરી પાડે છે. સુઝલોન એનર્જી અને રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ ક્લીન એનર્જી અને વિન્ડ તથા સોલર મેન્યુફેક્ચરિંગ સ્કીલિંગનું કામ કરે છે. જામનગરમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને સોલર ગીગાફિશિયન્સી પ્લાન્ટ્સ માટે રિલાયન્સ દ્વારા સ્થાનિક એન્જિનિયરિંગ કોલેજો સાથે મળીને ‘એડવાન્સ્ડ કેમિકલ અને સોલર સેલ ટેકનિશિયન’ તાલીમ કાર્યક્રમ ચલાવવામાં આવે છે. જેમાં શ્રમિકોને ગ્રીન એનર્જી ઇક્વિપમેન્ટ એસેમ્બલ કરવાની કૌશલ્ય તાલીમ અપાય છે.

અતુલ લિમિટેડ અને આઇઓસીએલ (અંકલેશ્વર – વાપી કેમિકલ બેલ્ટમાં કેમિકલ પ્લાન્ટ ઓપરેશન ટ્રેનિંગ ડ્યુઅલ મોડલ પર તાલીમાર્થીઓને તૈયાર કરવા સક્રિય છે. અંકલેશ્વર અને વાપીના કેમિકલ ઉદ્યોગોએ ભેગા મળીને કેમિકલ પ્રોસેસ ઓપરેટર્સ માટે વિશેષ લેબોરેટરીઝ સ્થાપી છે. ફેક્ટરીની અંદર ઝેરી કેમિકલ્સના સુરક્ષિત હેન્ડલિંગ અને પ્રોસેસ સેફ્ટી કન્ટ્રોલ માટે વર્કર્સને ૩ મહિના થી ૧ વર્ષની સઘન તાલીમ આપવામાં આવે છે.

ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માઇક્રોન ટેકનોલોજી (સાણંદ સેમિકન્ડક્ટર પ્લાન્ટ) સાણંદ ખાતે માઇક્રોન અને ટાટાના ચિપ એસેમ્બલી પ્લાન્ટ માટે ડિપ્લોમા એન્જિનિયરોને ‘ક્લીનરૂમ ઓપરેશન્સ’ અને સુક્ષ્મ ઇલેક્ટ્રોનિક ટેસ્ટિંગ માટે સર્ટિફાઇડ ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ્સ દ્વારા ઇન્ડસ્ટ્રી-સૂટેબલ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.

ગુજરાતમાં ૨૦૨૬-૨૦૩૧ના ગાળામાં શું થશે

હાઇ-ટેક શ્રમિકોની બોલબાલા છે. પરંપરાગત મેન્યુઅલ મજૂરોની માંગ ઘટશે. તેની સામે ઓટોમેશન, આર્ટિફિશિલય ઇન્ટેલિજન્સ અને સીએનસી મશીનિંગ તથા પીએલસી સોફ્ટવેર અને રોબોટિક્સ સંભાળી શકે તેવા ડિજિટલી સ્કીલ્ડ ટેકનિશિયન્સની માંગમાં ૪૦૦ ટકા સુધીનો વધારો થશે. ઇન્ડસ્ટ્રી-એકેડેમિયા કૌશલ્ય મોડલ હેઠળ આઈટીઆઈ અને ટેકનિકલ કોલેજો માત્ર સૈદ્ધાંતિક ભણતર આપવાને બદલે ૭૦ ટકા તાલીમ ફેક્ટરીઓની અંદર જ ‘એપ્રેન્ટિસશિપ’ સ્વરૂપે આપશે.યોગ્ય કૌશલ્ય ધરાવતા શ્રમિકોના વેતનમાં વધારો થશે, જેથી ફેક્ટરી ઉત્પાદકતા અને ગ્લોબલ ક્વોલિટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ બંનેમાં સુધારો થશે. ગુજરાત તેના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ‘મુખ્યમંત્રી એપ્રેન્ટિસશિપ યોજના’ તથા ‘સેમિકન્ડક્ટર પોલિસી’ જેવા સરકારી પ્રોત્સાહનોના બળે દેશનું સુદ્રઢ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બની રહ્યું છે. ઉદ્યોગપતિઓ જો ફેક્ટરી ઓન-જોબ ટ્રેનિંગને પ્રાધાન્ય આપશે, તો ગુજરાત વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં ચીન અને તાઇવાન જેવા ઔદ્યોગિક દેશોને સીધી ટક્કર આપી શકશે.