SME IPOના 50 ટકા શેર્સ હવે ઇશ્યૂ પ્રાઇસ કરતાં નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે
SME IPOના 50 ટકા શેર્સ હવે ઇશ્યૂ પ્રાઇસ કરતાં નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે
કડવો અનુભવ: વિતેલા દાયકાના 500 થી વધુ SME IPO પાણીમાં બેસી ગયા છે; 100 ગણાથી વધુ સબ્સ્ક્રાઇબ થયેલા 46 ટકા આઇપીઓ અત્યારે તેમની ઓફર પ્રાઇસ કરતાં નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે.
ભારતના SME IPO માર્કેટમાં ક્યારેય રોકાણકારોની ખોટ રહી નથી. માત્ર બે શોરૂમ ધરાવતા બાઇકના ડીલર, કોઈ પ્રાદેશિક સ્તરના ઘઉંના લોટ (ચક્કી આટા) બનાવનાર કે પછી જેની મોટાભાગની કમાણી દાડમમાંથી થાય છે તેવા ખેતીના વ્યવસાય માટે રોકાણકારોમાં લાગેલી હોડને તમે બીજી કઈ રીતે સમજાવી શકો? ફંડની ઉથલપાથલ, હિસાબોમાં ગરબડ અને પત્તો ન હોય તેવી નકલી કંપનીઓના વારંવાર સામે આવતા કિસ્સાઓ છતાં રોકાણકારોની ભૂખ જરાય ઓછી થઈ નથી.
આ આકર્ષણ પાછળનું કારણ બહુ સરળ છે: લિસ્ટિંગના દિવસે મળતો જોરદાર નફો. બજારના પડકારજનક સમયમાં પણ આ ભૂખ યથાવત રહી છે. ભૌગોલિક-રાજકીય (જીઓપોલિટિકલ) અનિશ્ચિતતા અને નબળા સેન્ટિમેન્ટ વચ્ચે આ વર્ષે માત્ર 27 મેઈનબોર્ડ IPO બજારમાં આવ્યા છે. જ્યારે SME પ્લેટફોર્મ પર તેના કરતાં ત્રણ ગણાથી વધુ IPO આવ્યા છે. છેલ્લા છ મહિનામાં એકપણ મેઈનબોર્ડ IPO લિસ્ટિંગના દિવસે 50 ટકા વળતર આપી શક્યો નથી. તેની સામે 8 SME IPO એ આ કમાલ કરી બતાવી છે, જેમાંના ત્રણ તો એવા છે જેણે ગયા મહિને લિસ્ટિંગના પહેલા જ દિવસે રોકાણકારોના પૈસા બમણા કરી દીધા હતા – જે ‘ફિર હેરા ફેરી’ ફિલ્મના પ્રખ્યાત “25 દિન મેં પૈસા ડબલ” ના વાયદાને પણ નાનો સાબિત કરે છે.
જો કે, લિસ્ટિંગના દિવસની આ ધમાકેદાર આતિશબાજી પાછળ એક ચોંકાવનારી વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે: છેલ્લા દાયકામાં લિસ્ટ થયેલી લગભગ અડધી SME કંપનીઓ અત્યારે તેમની ઇશ્યૂ પ્રાઇસ કરતાં નીચે ટ્રેડ થઈ રહી છે. કેપિટલાઇન (Capitaline) ના ડેટા પર ‘bl.portfolio’ દ્વારા કરવામાં આવેલા વિશ્લેષણ અનુસાર, જાન્યુઆરી 2016 થી BSE અને NSE ના SME પ્લેટફોર્મ પર લિસ્ટ થયેલી 1,052 કંપનીઓમાંથી 518 કંપનીઓ (એટલે કે 49 ટકા) હાલમાં તેમની ઓફર પ્રાઇસ કરતાં નીચે છે. જે રોકાણકારોએ ઓફર પ્રાઇસ પર શેર ખરીદીને હોલ્ડ કરી રાખ્યા હતા, તેમના માટે આ સ્થિતિ સિક્કો ઉછાળવા (50-50 ટકા તક) જેટલી જ જોખમી સાબિત થઈ છે. તેની સરખામણીમાં મેઈનબોર્ડ પર આવી નુકસાન કરતી કંપનીઓનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું એટલે કે માત્ર 36 ટકા છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે SME માર્કેટમાં ફંડ ઉઘરાવવાની જે તેજી આવી છે અને લાંબા ગાળે સંપત્તિ બનાવવાનો જે વાયદો કરાય છે, તે બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. નવા આઇપીઓની સંખ્યા ભલે સતત વધી રહી હોય, પરંતુ લિસ્ટિંગ પછીનું તેમનું પ્રદર્શન, લાંબા સમય સુધી શેર રાખવા છતાં પણ નિરાશાજનક રહ્યું છે.
વિજેતા અને પાછળ રહી ગયેલી કંપનીઓ
SME IPO ના વળતરની પ્રોફાઇલ ખૂબ જ વિભાજિત (બે છેડાવાળી) છે. કેટલીક કંપનીઓએ અઢળક સંપત્તિ બનાવી આપી છે, તો વળી ઘણી બધી કંપનીઓએ રોકાણકારોને નિરાશ કર્યા છે. જાન્યુઆરી 2016 થી લિસ્ટ થયેલી 1,052 SME કંપનીઓમાંથી 377 કંપનીઓ (36 ટકા) તેમની ઇશ્યૂ પ્રાઇસથી 25 ટકા કરતાં વધુ તૂટી ગઈ છે, જેમાં 80 કંપનીઓ એવી છે જેમણે પોતાનું 75 ટકા કરતાં વધુ મૂલ્ય ગુમાવી દીધું છે.
બીજી બાજુ, 259 કંપનીઓ (25 ટકા) એવી છે જે તેમની આઇપીઓ કિંમત કરતાં બમણી થઈ ગઈ છે, જેમાં 131 કંપનીઓએ 250 ટકા કરતાં વધુનું વળતર આપ્યું છે. જો કે, કુલ લિસ્ટ થયેલી કંપનીઓમાંથી માત્ર 63 કંપનીઓ – એટલે કે આખી યાદીના માત્ર 6 ટકા – જ એવી છે જેણે 500 ટકાથી વધુનું મલ્ટિબેગર વળતર આપ્યું છે.
બીજી તરફ, ભારે ઓવરસબ્સ્ક્રિપ્શન થવું એ કંપનીની યોગ્ય તપાસ (due diligence) નો વિકલ્પ બની શકતું નથી. 100 ગણા કરતાં વધુ સબ્સ્ક્રાઇબ થયેલા 294 SME IPO માંથી 134 (46 ટકા) હાલમાં તેમની ઇશ્યૂ કિંમતથી નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે. તેમાંથી 102 કંપનીઓ (35 ટકા) 25 ટકા કરતાં વધુ ઘટી ગઈ છે. તેમ છતાં વળતરનો આ ગ્રાફ ઘણો અલગ છે: 28 ટકા કંપનીઓ બમણી થઈ ગઈ છે, 21 કંપનીઓએ 500 ટકાથી વધુ વળતર આપ્યું છે અને 10 કંપનીઓએ 1,000 ટકાની સપાટી વટાવી દીધી છે.
‘રિસોર્સફુલ ઓટોમોબાઈલ’ (Resourceful Automobile) આ સ્થિતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ કંપની માત્ર બે યામાહા ડીલરશીપ અને માત્ર 8 કર્મચારીઓ સાથે કામ કરતી હોવા છતાં, તેના ₹12 કરોડના IPO ને 396 ગણું સબ્સ્ક્રિપ્શન મળ્યું હતું. તેનું લિસ્ટિંગ કોઈ પણ વધારા વગર ફ્લેટ થયું હતું અને આજે તે પોતાની ઇશ્યૂ પ્રાઇસ કરતાં 51 ટકા નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે.
ક્ષેત્ર વાઇઝ વધઘટ
સેક્ટર વાઇઝ વિશ્લેષણ પણ આવું જ કંઈક ચિત્ર દર્શાવે છે. નોંધપાત્ર સંખ્યા ધરાવતા સેક્ટર્સમાં ‘ટ્રેડિંગ’ સેક્ટરનું પ્રદર્શન સૌથી નબળું રહ્યું છે, જ્યાં 74 માંથી 42 સ્ટોક્સ (57 ટકા) ઇશ્યૂ પ્રાઇસથી નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે અને 25 કંપનીઓએ પોતાનું અડધાથી વધુ મૂલ્ય ગુમાવી દીધું છે. ‘આઇટી-સોફ્ટવેર’ માં મિશ્ર પ્રતિસાદ છે; ભલે 76 માંથી 42 કંપનીઓ ઇશ્યૂ પ્રાઇસથી નીચે છે, પરંતુ આ જ સેક્ટરે 17 એવા સ્ટોક્સ પણ આપ્યા છે જે બમણાથી વધુ વધ્યા છે. 51 કંપનીઓના લિસ્ટિંગ સાથે ‘ટેક્સટાઇલ’ સેક્ટરે પણ રોકાણકારોને નિરાશ કર્યા છે, જેમાં 61 ટકા કંપનીઓ ખોટમાં (લાલ નિશાનમાં) છે અને 16 સ્ટોક્સ અડધાથી વધુ ઘટી ગયા છે.
સંપત્તિ સર્જન (વેલ્થ ક્રિએશન) ની વાત કરીએ તો, ‘કેપિટલ ગુડ્સ’ સેક્ટર 54 કંપનીઓમાંથી 25 આકર્ષક વળતર આપતા સ્ટોક્સ સાથે સૌથી આગળ રહ્યું છે. તે પછી આઇટી-સોફ્ટવેર (76 માંથી 17), ટ્રેડિંગ (74 માંથી 15), ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપર્સ (55 માંથી 11) અને FMCG (49 માંથી 11) નો નંબર આવે છે.
વળતર કેમ ઓછું થયું?
વર્ષોથી SME IPO માર્કેટને લાંબા ગાળાના રોકાણના બદલે લિસ્ટિંગના દિવસે ઝડપી નફો કમાવવાના સાધન તરીકે જોવામાં આવતું હતું. ભારે ઓવરસબ્સ્ક્રિપ્શન, બજારમાં ટ્રેડિંગ માટે ઉપલબ્ધ મર્યાદિત શેર્સ (limited free float), આક્રમક માર્કેટિંગ અને રિટેલ રોકાણકારોની વધતી ભાગીદારીને કારણે લિસ્ટિંગના દિવસે શેર્સના ભાવ આકાશે આંબી જતા હતા. પરંતુ આમાંનો મોટાભાગનો નફો અલ્પજીવી સાબિત થયો.
ઘણી SME કંપનીઓનો બિઝનેસ ઇતિહાસ બહુ નાનો હોય છે અને તેમની આવકનો આધાર પણ મર્યાદિત હોય છે, જેના કારણે કંપનીના આયોજનમાં પડતી મુશ્કેલીઓ કે આર્થિક ચક્રની બદલાતી અસરો સામે તેમની કમાણી ટકી શકતી નથી. જેમ જેમ બજારમાં લિક્વિડિટી (રોકડ પ્રવાહ) સામાન્ય થઈ અને શરૂઆતના રોકાણકારોએ નફો બુક કરવાનું શરૂ કર્યું, તેમ તેમ હવામાં ઉડેલા વેલ્યુએશન્સ નીચે આવ્યા. બજારના તાજેતરના ઘટાડાએ કિંમતોને એ વાસ્તવિકતા સ્વીકારવા મજબૂર કરી છે, જેને આઇપીઓની ઘેલછામાં નજરઅંદાજ કરવામાં આવી હતી – અને તે છે કંપનીની વાસ્તવિક કમાણી (Earnings).
