• 17 November, 2026 - 5:37 AM

હોલમાર્કિંગની આડમાં ગ્રાહકોના વિશ્વાસ સાથે ચેડાં? બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડની સુસ્તીથી વધતી ગેરરીતિઓ

હોલમાર્કિંગની આડમાં ગ્રાહકોના વિશ્વાસ સાથે ચેડાં?

દેશના ૮૩ ટકા જ્વેલર્સની તપાસ કરવામાં બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ સદંતર નિષ્ફળ!

બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) ની ગંભીર બેદરકારીને કારણે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં દેશના ૮૩.૨૫% રજિસ્ટર્ડ જ્વેલર્સ ની દુકાનો પર વર્ષમાં એકવાર થતી ફરજિયાત સર્વેલન્સ તપાસ (ઓડિટ) જ થઈ નથી. યોગ્ય દેખરેખ અને સેમ્પલ ચેકિંગના અભાવે હોલમાર્કના નામે ગ્રાહકોને ઓછી શુદ્ધતાનું (હલકી ગુણવત્તાનું) સોનું પધરાવીને આર્થિક છેતરપિંડી થવાની શક્યતા વધી ગઈ છે, જેણે સમગ્ર સુવર્ણ બજારમાં ગ્રાહકોના વિશ્વાસને ડગમગાવવા માંડ્યો છે. સોનાના દાગીના ખરીદતી વખતે સામાન્ય ગ્રાહક જે ‘હોલમાર્ક’ અને હોલમાર્ક યુનિક આઈડેન્ટિફિકેશન- એચયુઆઈડી નંબરને શુદ્ધતાની ૧૦૦ ટકા ગેરંટી માનીને પોતાની પરસેવાની કમાણી ખર્ચે છે, તે જ વ્યવસ્થામાં મોટું ગાબડું હોવાનો ચોંકાવનારો ઘટસ્ફોટ થયો છે. ગેરરીતિઓને પકડી પાડીને ઉજાગર કરવાનું કામ કરતી દેશની સર્વોચ્ચ ઓડિટ સંસ્થા કેગ-કમ્પટ્ર્લોર એન્ડ ઓુડિટર જનરલે જ આ ઘટસ્ફોટ કર્યો છે. 

કેગના ઓડિટ રિપોર્ટમાં સામે આવેલી બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયાન સ્ટાન્ડર્ડની ગંભીર ક્ષતિઓ

કેગે તૈયાર કરેલા બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડના કામકાજ અંગેના ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટમાં (જે જુલાઈ ૨૦૨૬ માં ગ્રાહક બાબતોના મંત્રાલયને સુપરત કરવામાં આવ્યો છે. આ રિપોર્ટ સંસદના આગામી સત્રમાં રજૂ કરવામાં આવશે. આ રિપોર્ટમાં કરેલા અવલોકન નીચે મુજબના છે. 

  • ૮૩.૨૫% જ્વેલર્સ તપાસ વગરના: નિયમ મુજબ બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડે-બીઆઈએસએ દરેક રજિસ્ટર્ડ જ્વેલરની દુકાન પર વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી એક વખત સરપ્રાઈઝ ચેકિંગ કરીને હોલમાર્કવાળા દાગીનાની શુદ્ધતા ચકાસવાની હોય છે. પરંતુ ૨૦૨૦-૨૧ થી છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં BIS ૮૩.૨૫ ટકા જ્વેલર્સ સુધી પહોંચી જ શક્યું નથી.

  • ૨૦૨૪-૨૫ ના આંકડા: નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માં કુલ ૨૮,૮૬૫ લાયસન્સ ધારક જ્વેલર્સમાંથી ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડે-બીઆઈએસએ એ માત્ર ૫,૪૪૪ જ્વેલર્સનું જ ઓડિટ કર્યું હતું. બાકીના ૨૩,૪૨૧ જ્વેલર્સ એટલે કે ૮૧.૧૩ ટકા જ્વેલર્સની કોઈ જ તપાસ કરવામાં આવી ન હતી.

  • હોલમાર્કિંગ સેન્ટર્સ પર પણ નિયંત્રણ નહીં: જ્યાં દાગીનાની શુદ્ધતા તપાસીને હોલમાર્ક અને એચયુઆઈડી આપવામાં આવે છે, તેવા ‘એસેઇંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર્સ’-એએચસીના સર્વેલન્સ ટાર્ગેટમાં પણ ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડે-બીઆઈએસએ ૪૩.૭ ટકા જેટલું પાછળ રહ્યું છે.

  • ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડે-બીઆઈએસએનો બચાવ અને કેગની નારાજગી: આ ક્ષતિઓ અંગે ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડે-બીઆઈએસએ ‘સ્ટાફની અછત’ અને ‘દુર્ગમ વિસ્તારોમાંથી સેમ્પલ એકત્ર કરવામાં પડતી મુશ્કેલી’નું બહાનું આગળ ધર્યું હતું, જેને કોમ્પટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ-કેગના ઓડિટરોએ ફગાવી દીધું છે.

સોનાના વેપાર અને હોલમાર્કિંગની વ્યવસ્થા

  • દેશવ્યાપી નેટવર્ક: હાલમાં દેશના ૩૯૨ નોટિફાઇડ જિલ્લાઓમાં માત્ર હોલમાર્કવાળા સોનાના દાગીના વેચવા ફરજિયાત છે. સમગ્ર દેશમાં અંદાજે ૨.૩ લાખ (૨,૩૦,૦૦૦) ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડે-બીઆઈએસએ રજિસ્ટર્ડ જ્વેલરી શોપ્સ આવેલી છે. જોકે ચાંદી માટે હોલમાર્કિંગ મરજિયાત હોવા છતાં ઘણા વેપારીઓ સ્વેચ્છાએ તે અપનાવી રહ્યા છે.

  • હોલમાર્કિંગની પ્રક્રિયા કેવી રીતે ચાલે છે?

    1. ઉત્પાદકો, વિતરકો અને રિટેલરોએ ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડે-બીઆઈએસનું રજિસ્ટ્રેશન મેળવવું પડે છે. દાગીના તૈયાર થયા બાદ જ્વેલર્સ તેને ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડે-બીઆઈએસની માન્યતા પ્રાપ્ત એસેઇંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર પર મોકલે છે.

    2. એસેઇંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર દાગીનાની શુદ્ધતા (ક્યારેટ) ચકાસીને દરેક દાગીના પર ૬ આંકડા-અક્ષરનો યુનિક હોલમાર્કિંગ આઈડેન્ટિફિકેશન નંબર અંકિત કરે છે. તેની મદદથી સોનાના દાગીના ખરીદનાર ગ્રાહક દાગીના ખરીદતી વખતે જ મોબાઈલ પર ઓનલાઈન ચકાસણી પણ કરી શકા છે. તેને માટે બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ કેર એપ લોન્ચ કરવામાં આવેલી છે. 

  • ગ્રાહકો ક્યાં છેતરાય છે? ગ્રાહક બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ કેર-‘BIS Care’ તરીકે જાણીતી મોબાઇલ એપ પર હોલમાર્કિંગ આઈડેન્ટિફિકેશન નંબર નાખીને દાગીનાની શુદ્ધતાની વિગતો જોઈ શકે છે, પરંતુ તે માત્ર કાગળ પરની નોંધણી બતાવે છે. જો જ્વેલર કે એસેઇંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર-એએચસી દ્વારા સેમ્પલ પાસ કરાવ્યા બાદ બજારમાં વેચાતા અન્ય દાગીનામાં ભેળસેળ કરવામાં આવે, તો તે પકડવાનો એકમાત્ર રસ્તો બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયાન સ્ટાન્ડર્ડનું ‘બેકએન્ડ સર્વેલન્સ ઓડિટ’ જ છે. પરંતુ તેણે દેશના ૮૩ ટકા જ્વેલર્સની ચકાસણી જ કરી નથી. 

સોનાના દાગીનામાં ગેરરીતિ, નકલી હોલમાર્ક અને ગ્રાહક છેતરપિંડીના સત્તાવાર કિસ્સા

સોનાના વેપારમાં કેવા પ્રકારની ગેરરીતિઓ ચાલે છે?

  1. નકલી HUID અને લેસર માર્કિંગ: અનરજિસ્ટર્ડ લેસર મશીનો દ્વારા ૧૮ કેરેટના દાગીના પર ૨૨ કેરેટનો બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડના નકલી લોગો અને ખોટો યુનિક હોલમાર્ક આઈડેન્ટિફિકેશન-એચયુઆઈડી નંબર છાપીને સોનાના દાગીના વેચવામાં આવી રહ્યા છે. 

  2. ઘડતર અને વજનમાં છેતરપિંડી: દાગીનામાં જડેલા નંગ-મીનાકારીનું વજન બાદ કર્યા વિના આખા દાગીનાના વજન પર ૨૨ કેરેટ સોનાનો ભાવ વસૂલવો.

  3. ઓછી શુદ્ધતાનું સોનું: ૨૨ કેરેટ (916) ના પૈસા લઈને ૧૮ કે ૨૦ કેરેટનું સોનું પધરાવી દેવામાં આવે છે. 

ગુજરાત અને મુંબઈમાં નોંધાયેલા કેસો 

૧. કેસ-૧ નકલી હોલમાર્કિંગ અને ગેરકાયદેસર વેચાણ પર BIS નો દરોડો

  • તારીખ: ૧૨ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૪ (નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪)

  • ફરિયાદી / કાર્યવાહી કરનાર: બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ, અમદાવાદ શાખા (ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર અને ટીમ).

  • આરોપી પેઢી અને ઠામ: મેસર્સ મહાકાલેશ્વર જ્વેલર્સ (માણેક ચોક વિસ્તાર, અમદાવાદ).

  • ગેરરીતિની વિગત: માન્ય બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડનું લાયસન્સ અને યુનિક હોલમાર્ક આઈડેન્ટિફિકેશન નંબર-એચયુઆઈડી વિના તથા નકલી હોલમાર્કના નિશાન સાથે સોનાના દાગીના બનાવીને ગ્રાહકોને વેચવામાં આવતા હતા.

  • નિવારણ અને પરિણામ: બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડની ટીમે દરોડો પાડીને ગેરકાયદેસર દાગીના જપ્ત કર્યા હતા અને બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ એક્ટ, ૨૦૧૬ ની કલમ ૧૭(૧) અને ૨૯ હેઠળ ફોજદારી કાર્યવાહી હાથ ધરી હતી (જેમાં ૨ વર્ષ સુધીની જેલ અને દાગીનાની કિંમતના ૧૦ ગણા દંડની જોગવાઈ છે). (સ્ત્રોત: PIB / BIS અમદાવાદ સત્તાવાર પ્રેસ રિલીઝ, જાન્યુઆરી ૨૦૨૪).

કેસ-૨ (ગુજરાત-સુરત): અનરજિસ્ટર્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર અને નકલી યુનિક હોલમાર્કિંગ આઈડેન્ટિફિકેશન નંબરનું કૌભાંડ

  • તારીખ: ૨૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૪ (નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫)

  • ફરિયાદી / કાર્યવાહી કરનાર: બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS), સુરત શાખા.

  • આરોપી પેઢી અને ઠામ: શ્રીજી એસેઇંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર / લેસર માર્કિંગ યુનિટ (મહિધરપુરા, સુરત).

  • ગેરરીતિની વિગત: બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડની માન્યતા રદ થઈ હોવા છતાં અથવા મંજૂરી વિના લેસર મશીન દ્વારા જ્વેલર્સના દાગીના પર નકલી BIS લોગો અને યુનિક હોલમાર્ક આઈડેન્ટિફિકેશન નંબર છાપી આપવાનું કૌભાંડ ચાલતું હતું.

  • નિવારણ અને પરિણામ: BIS અધિકારીઓએ સ્થળ પરથી લેસર માર્કિંગ મશીનો અને નકલી હોલમાર્કવાળા દાગીના સીઝ કર્યા હતા અને સંચાલકો સામે કોર્ટમાં ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. (સ્ત્રોત: BIS સુરત બ્રાન્ચ ઓફિસ એન્ફોર્સમેન્ટ રિપોર્ટ, ઓગસ્ટ ૨૦૨૪).

કેસ-૩ (ગુજરાત – રાજકોટ ગ્રાહક કમિશન): ૨૨ કેરેટને બદલે ઓછી શુદ્ધતાના દાગીનાની છેતરપિંડી

  • તારીખ: ૧૮ નવેમ્બર, ૨૦૨૪ (નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫)

  • ફરિયાદી: મહેશભાઈ પટેલ (રહે. કાલાવડ રોડ, રાજકોટ).

  • આરોપી: મેસર્સ અંબિકા ગોલ્ડ પેલેસ (સોની બજાર, રાજકોટ).

  • ગેરરીતિની વિગત: ફરિયાદીએ લગ્ન પ્રસંગ માટે ૨૨ કેરેટ હોલમાર્કના દાગીના ખરીદ્યા હતા, પરંતુ અન્ય જગ્યાએ કેરેટોમીટર પર તપાસ કરાવતા સોનાની શુદ્ધતા માત્ર ૧૮.૫ કેરેટ (77 ટકા જ) નીકળી હતી.

  • નિવારણ અને પરિણામ: રાજકોટ જિલ્લા ગ્રાહક તકરાર નિવારણ કમિશને જ્વેલરને ‘અનફેર ટ્રેડ પ્રેક્ટિસ’ માટે દોષિત ઠેરવીને ફરિયાદીને પૂરી રકમ ૯ ટકા વ્યાજ સાથે પરત ચૂકવવા અને રૂ. ૧૫,૦૦૦ માનસિક ત્રાસ તથા ખર્ચ પેટે ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. (સ્ત્રોત: ગુજરાત રાજ્ય ગ્રાહક તકરાર નિવારણ કમિશન / Confonet રેકોર્ડ, નવેમ્બર ૨૦૨૪).

૪. કેસ-૪ (મુંબઈ – ઝવેરી બજાર): ૨૬ કિલો નકલી હોલમાર્ક દાગીનાનો પર્દાફાશ

  • તારીખ: ૧૪ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૫ (નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫)

  • ફરિયાદી / કાર્યવાહી કરનાર: બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ, મુંબઈ બ્રાન્ચ ઓફિસ-૧.

  • આરોપી પેઢી અને ઠામ: મેસર્સ આર. કે. ગોલ્ડ ઓર્નામેન્ટ્સ પ્રા. લિ. (ઝવેરી બજાર, કાલબાદેવી, મુંબઈ).

  • ગેરરીતિની વિગત: તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે પેઢી પાસેથી મળી આવેલા સોનાના દાગીના પર અંકિત યુનિક હોલમાર્કિંગ આઈડેન્ટિફિકેશન નંબર બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડની એપ પર કે પોર્ટલ પર રજિસ્ટર્ડ જ ન હતા અને ડુપ્લીકેટ માર્કિંગ કરીને હોલસેલ તથા રિટેલમાં વેચવામાં આવતા હતા.

  • નિવારણ અને પરિણામ: BIS ની ટીમે અંદાજે રૂ. ૨૦ કરોડથી વધુની કિંમતના શંકાસ્પદ દાગીના જપ્ત કર્યા હતા અને કંપનીના ડિરેક્ટરો સામે BIS એક્ટ હેઠળ કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી. (સ્ત્રોત: PIB મુંબઈ / BIS વેસ્ટર્ન રિજનલ ઓફિસ રિપોર્ટ, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫).

૫. કેસ-૫ (મુંબઈ – બોરીવલી / મુંબઈ ઉપનગરીય ગ્રાહક ફોરમ): સ્ટોનના વજનને સોનાના ભાવે વેચવાની છેતરપિંડી

  • તારીખ: ૦૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ (નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬)

  • ફરિયાદી: શ્રીમતી નેહા શાહ (રહે. બોરીવલી વેસ્ટ, મુંબઈ).

  • આરોપી: મેસર્સ મંગલમ જ્વેલર્સ (એસ.વી. રોડ, બોરીવલી, મુંબઈ).

  • ગેરરીતિની વિગત: જ્વેલરે દાગીના વેચતી વખતે નેટ ગોલ્ડ વેઇટ (ચોખ્ખું સોનું) અને સ્ટોન વેઇટ અલગ દર્શાવવાને બદલે કુલ વજન પર ૨૨ કેરેટ સોનાનો ભાવ વસૂલ્યો હતો અને બિલમાં યુનિક હોલમાર્કિંગ આઈડેન્ટિફિકેશન નંબરનો ઉલ્લેખ કર્યો ન હતો.

  • નિવારણ અને પરિણામ: મુંબઈ ઉપનગરીય જિલ્લા ગ્રાહક કમિશને જ્વેલરને વધુ વસૂલેલી રકમ રૂ. ૪૨,૫૦૦ પરત કરવા અને ₹૨૫,૦૦૦ વળતર ચૂકવવાનો હુકમ કર્યો હતો. (સ્ત્રોત: મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય ગ્રાહક આયોગ / Confonet ઓર્ડર, સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫).

(નોંધ: ઉપરોક્ત કેસોની વિગતો માત્ર 2023-24, 2024-25 અને 2025-26 ના સમયગાળા દરમિયાન BIS એન્ફોર્સમેન્ટ વિભાગ અને ગ્રાહક ફોરમના જાહેર રેકોર્ડના આધારે તૈયાર કરવામાં આવી છે. તમામ કિસ્સાઓ BIS દરોડા, ગ્રાહક તકરાર નિવારણ કમિશન અને પોલીસ FIR ના સત્તાવાર રેકોર્ડ પર આધારિત છે)

Read Previous

આજે શેરબજારમાં શું કરી શકાય?

Read Next

આજે નિફ્ટી સ્પોટમાં શું કરશો?

Most Popular