શિક્ષણ વિભાગની આળસ: આદિવાસી-વિકાસશીલ તાલુકાના ૧૬ લાખ ગરીબ વિદ્યાર્થીઓ પોષણયુક્ત આહારથી વંચિત

ગુજરાતમાં કુપોષણ નાબૂદીની યોજના કાગળ પર જ

યાજનાને મંજૂરીના ૧૮ મહિના વીત્યા છતાં એક પણ ઈંટ ન મુકાતાં બાળકો પોષણયુક્ત આહારથી વંચિત

૧૪ નામાંકિત તેમજ અનુભવી બિનસરકારી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ  સાથે કરાર કર્યા પણ યોજના અદ્ધરતાલ

શિક્ષણ વિભાગની આળસને કારણે આદિવાસી અને વિકાસશીલ તાલુકાના ૧૬ લાખથી વધુ ગરીબ વિદ્યાર્થીઓના મોંમાંથી પોષણયુક્ત આહારનો કોળિયો છીનવાયો

વડાપ્રધાનશ્રીના ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ “પ્રધાનમંત્રી પોષણ શક્તિ નિર્માણ (પીએમ પોષણ) યોજના” અંતર્ગત ગુજરાતના બાળકોને એકસમાન, ગુણવત્તાયુક્ત અને ગરમ ભોજન પૂરું પાડવા માટે સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ કિચન બનાવવાની યોજના મંજૂર થયાને ૧૮ મહિના જેટલો લાંબો સમય વીતી ગયો હોવા છતાંય શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા તેનો અમલ કરવામાં આવ્યો નથી. આ યોજના હેઠળ આદિવાસી અને વિકાસશીલ તાલુકાના ૧૬.૨૫ લાખ વિદ્યાર્થીઓને પૌષ્ટિક આહાર આપવાનું આયોજન હતું. પરંતુ શિક્ષણ વિભાગની અણઆવડત, વિલંબ અને સ્વાર્થના કારણે રાજ્યના લાખો બાળકોને કુપોષિત રાખવાનું ષડયંત્ર રચાયું હોય તેવી ગંભીર સ્થિતિ સર્જાઈ છે. હાલમાં કાર્યરત માત્ર ૧૦ સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ કિચન દ્વારા બાળકોની તંદુરસ્તીમાં સુધારો થયો છે અને શાળાઓમાં ડ્રોપઆઉટ રેશિયો પણ ઘટ્યો છે, છતાં નવી યોજનાના અમલીકરણમાં થયેલો ઘોર વિલંબ ચિંતાજનક છે.

રાજ્યની શાળાઓમાં બાળકોની કુપોષણની ગંભીર પરિસ્થિતિ

રાજ્યની શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની જિલ્લાવાર આરોગ્ય ચકાસણીના આંકડા દર્શાવે છે કે આદિવાસી અને બિનઆદિવાસી વિકાસશીલ તાલુકાઓમાં બાળકોની કુપોષણની સ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક છે. ડાંગ જિલ્લામાં સૌથી વધુ ૨૪.૮૯% બાળકો અત્યંત કુપોષિત અને ૩૯.૨૮% બાળકો મધ્યમ કુપોષિત છે, જ્યારે તંદુરસ્ત બાળકોનું પ્રમાણ માત્ર ૨.૩૬ ટકા જ છે. નર્મદામાં ૨૨.૬૪ ટકા, પંચમહાલમાં ૧૭.૮૦ ટકા, તાપીમાં ૧૬.૩૬ ટકા અને અરવલ્લીમાં ૧૬.૩૪ ટકા બાળકો અત્યંત કુપોષણનો ભોગ બનેલા છે. આ સિવાય છોટાઉદેપુર, ભરૂચ, વલસાડ, દેવભૂમિ દ્વારકા, મહીસાગર અને બનાસકાંઠા જેવા જિલ્લાઓમાં પણ ૧૧થી ૧૪ ટકા બાળકો અત્યંત કુપોષિત છે. સાબરકાંઠા, ભાવનગર, પાટણ, દાહોદ અને કચ્છ જેવા વિસ્તારોમાં પણ મધ્યમ અને અત્યંત કુપોષિત બાળકોની સંખ્યા મોટી છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે છેવાડાના ગરીબ બાળકોને સત્વરે પોષણયુક્ત ભોજન પહોંચાડવું કેટલું અનિવાર્ય છે.

પોષણયુક્ત આહાર આપવાના આયોજનમાં શિક્ષણ વિભાગની ખામીઓ અને વિલંબ

રાજ્ય સરકારના શિક્ષણ વિભાગના તારીખ ૨૦/૦૧/૨૦૨૫ ના ઠરાવથી આદિવાસી અને બિનઆદિવાસી વિકાસશીલ તાલુકાઓમાં સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ કિચન સ્થાપવાની નીતિ નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ યોજના હેઠળ કુલ ૨૩ જિલ્લાના ૬૬ તાલુકાઓની ૧૧,૩૮૯ શાળાઓના ૧૬.૨૫ લાખ વિદ્યાર્થીઓને આવરી લેવાનો લક્ષ્યાંક હતો. આ યોજના માટે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માં રૂ. ૫૫૨ કરોડ અને વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માં રૂ. ૫૫૨ કરોડ મળીને એકંદરે રૂ. ૧૧૦૪ કરોડની ભવ્ય બજેટ જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી હતી. એટલું જ નહીં, શિક્ષણ વિભાગના તારીખ ૦૪/૦૮/૨૦૨૫ ના ઠરાવથી દ્વારા ૧૪ નામાંકિત તેમજ અનુભવી બિનસરકારી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ  સાથે કરાર પણ કરી લેવામાં આવ્યા હતા. આ સિવાય ૩૫ સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ કિચન માટે જરૂરી જમીન સંપાદનની કામગીરી પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી તેમજ પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટન્ટની નિમણૂક કરીને બાંધકામ માટેના નકશા, અંદાજો અને ટેન્ડરની પ્રક્રિયા પણ આટોપી લેવાઈ હતી.

આટલું આયોજન હોવા છતાં, મુખ્યમંત્રીશ્રી તેમજ નાણા મંત્રાલયની મંજૂરી મળ્યા પછી પણ આજદિન સુધી એક પણ ઈંટ મુકાઈ નથી કે કિચન બાંધકામની કામગીરી શરૂ થઈ નથી. આ યોજના ભારતીય જનતા પાર્ટીના “વિધાનસભા ચૂંટણી – ૨૦૨૨” ના મેનિફેસ્ટોનો પણ એક ભાગ હતી. કુપોષણ સામે લડવાના સરકારના ઉત્તમ અભિગમ અને રૂ. ૧૧૦૪ કરોડનું બજેટ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, શિક્ષણ વિભાગની અણઆવડત અને અંગત સ્વાર્થના કારણે “કુપોષણ મુક્ત ગુજરાત – તંદુરસ્ત વિદ્યાર્થી” અભિયાન અટકી પડ્યું છે. શિક્ષણ વિભાગની આ આળસને કારણે આદિવાસી અને વિકાસશીલ તાલુકાના ૧૬ લાખથી વધુ ગરીબ વિદ્યાર્થીઓના મોંમાંથી પોષણયુક્ત આહારનો કોળિયો છીનવાઈ ગયો છે અને સરકારને પણ બદનામી વહોરવી પડી રહી છે. જો આ શ્રેષ્ઠ અને કલ્યાણકારી યોજના સત્વરે શરૂ કરવામાં આવે તો જ છેવાડાના બાળકો ઝડપથી કુપોષણની પરિસ્થિતિમાંથી પણ બહાર આવી શકશે.

રાજ્યની શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની જિલ્લાવાર પોષણ સ્થિતિ

ક્ર.	જિલ્લો	અત્યંત કુપોષિત	મધ્યમ કુપોષિત	સામાન્ય	સ્થૂળતા	વધુ વજન	તંદુરસ્ત
૧	ડાંગ	24.89%	39.28%	32.84%	0.13%	0.50%	2.36%
૨	નર્મદા	22.64%	32.99%	36.61%	0.35%	1.32%	6.09%
૩	પંચમહાલ	17.80%	29.20%	43.25%	0.21%	1.71%	7.83%
૪	તાપી	16.36%	26.71%	47.96%	0.30%	1.66%	7.01%
૫	અરવલ્લી	16.34%	25.75%	50.37%	0.17%	1.30%	6.06%
૬	છોટા ઉદેપુર	14.01%	24.89%	46.79%	0.30%	2.76%	11.24%
૭	ભરૂચ	12.60%	21.89%	49.53%	0.58%	2.74%	12.66%
૮	વલસાડ	12.42%	25.78%	54.50%	0.17%	1.19%	5.94%
૯	દેવભૂમિ દ્વારકા	12.19%	26.00%	49.65%	0.53%	2.60%	9.02%
૧૦	મહીસાગર	11.32%	19.59%	51.50%	1.05%	2.90%	13.65%
૧૧	બનાસકાંઠા	11.24%	19.97%	53.41%	0.36%	2.33%	12.69%
૧૨	સાબરકાંઠા	10.03%	19.25%	59.13%	0.22%	1.56%	9.81%
૧૩	ભાવનગર	9.99%	19.85%	56.16%	0.58%	2.53%	10.90%
૧૪	પાટણ	7.02%	14.45%	61.41%	0.40%	2.05%	14.66%
૧૫	દાહોદ	6.70%	17.85%	63.39%	0.24%	1.55%	10.27%
૧૬	કચ્છ	6.06%	15.63%	66.12%	0.31%	1.77%	10.10%
૧૭	સુરેન્દ્રનગર	5.76%	14.08%	65.10%	0.52%	2.27%	12.27%
૧૮	બોટાદ	3.74%	10.25%	60.31%	0.83%	4.46%	20.41%
૧૯	સુરત	3.59%	11.02%	73.23%	0.21%	1.71%	10.25%

તાલુકાવાર પરિસ્થિતિ

તાલુકાઓની વિગત	કુલ કિચનની સંખ્યા	જિલ્લો	તાલુકા	કુલ શાળાઓ	લાભાર્થી વિદ્યાર્થીઓ
આદિવાસી તાલુકા	૨૨	૧૩	૪૬	૮૨૭૬	૧૧.૦૦ લાખ
બિનઆદિવાસી વિકાસશીલ તાલુકાઓ	૧૩	૧૦	૨૦	૩૧૧૩	૫.૨૫ લાખ
કુલ	૩૫	૨૩	૬૬	૧૧૩૮૯	૧૬.૨૫ લાખ